Review

Van de ene emotie naar de andere

Hoe je 48 verschillende emoties op muziek zet, is een vraag die meteen in je opkomt als je over het muziektheaterwerk 'Spinoza, of ik ben niet waar ik zelf ben te zijn' leest. De jonge componist Yannis Kyriakides baseerde zijn onalledaagse werk op Spinoza's beschrijvingen van de menselijke gemoedstoestanden, vormgegeven in een poëtische productie.

,,Muziek die de ruimte neemt maar zich inhoudelijk beperkt'', zo omschreef een criticus van de Engelse krant The Times de muziek van Yannis Kyriakides ooit. Je zou dat als jonge componist ronduit als een belediging kunnen zien, maar Kyriakides is deze oneliner juist als motto gaan beschouwen voor zijn werk.

Inderdaad is Kyriakides' muziek vaak van een aanzienlijke lengte, naar eigen zeggen omdat hij 'dan pas echt de ruimte kan nemen om het schaarse materiaal volledig uit te spinnen'. Maar 'schaars' betekent bij Kyriakides nooit 'saai'. Integendeel: zijn veelal scherp gemonteerde composities kenmerken zich door een zekere vaart en elektrische geladenheid.

De van oorsprong Cypriotische Kyriakides groeide op in Engeland, waar hij musicologie studeerde in York. Componist Steve Martland introduceerde Kyriakides bij Louis Andriessen, die niet lang daarna zijn leraar werd. En zoals het vaker gaat werd één jaar studie twee jaar en woont Kyriakides nu al meer dan tien jaar in Nederland.

Dezer dagen wordt in samenwerking met Zuidelijk Toneel Hollandia 'Spinoza, of ik ben niet waar ik zelf ben te zijn' uitgevoerd. De muziektheaterproductie wordt 'op locatie' uitgevoerd. In de hoge hal van een voormalig bankgebouw kunnen de concertbezoekers gelegen op zitzakken luisteren en kijken naar gebeurtenissen die zich boven hun hoofden tot in de nok toe afspelen. Zo hangt het klavecimbel meters boven de grond, bespeeld door een in een al net zo lange hoepeljurk gehulde Anne Faulborn.

De encyclopedische opsomming van 48 emoties die de filosoof Spinoza ooit optekende, dient als basis voor de voorstelling, die behalve door knetterende elektronica en twee acteurs wordt bevolkt door zangeres Ayelet Harpaz, klaveciniste Faulborn en slagwerkster Tatiana Koleva.

Waarom neemt iemand de hermetische teksten van Spinoza als bron voor een muziektheaterwerk? Kyria kides: ,,De manier waarop Spinoza over materie schrijft en over de mentale en fysieke wereld, is inspirerend geweest voor mijn denken over muziek. In zijn tractaat 'Ethica' creëert hij een gesloten wereld. Hij schrijft op een geometrische manier, waarbij hij eerst zijn basisdefinities uitlegt, dan proposities doet en die vervolgens beargumenteert. Dat is bijna een sonate. Zo hangen Spinoza's definities van de 48 verschillende menselijke emoties, als beweging tussen de existentiële stadia, ook nauw samen met mijn gedachten over muziek. Dat gaat ook over snelheden en het veranderen van de ene toestand naar de andere.''

In overleg met regisseur Paul Koek en beeldend kunstenaar Isaac Carlos werd besloten geen narratieve voorstelling te maken, maar het muziektheatrale aspect veeleer tot onderdeel te maken van Spinoza's teksten: 'filosofisch muziektheater' over de emoties en (aan de hand van een Spinoza-brief) de vrije wil. De constante metamorfoses en parallelle optredens van de 'personages', geven de voorstelling het karakter van een droomwereld.

De vorm is dus lekker abstract, net zoals het Latijn van het libretto. ,,Het was daarom een goed idee van Paul Koek om de acteur Bert Luppes na een tijdje in de voorstelling in te laten breken, als een Spinoza met een Haags accent die gewoon vertelt waar het over gaat.''

Maar dat maakt de vraag naar de toonzetting van al die gemoedstoestanden niet minder prangend. ,,Spinoza bouwt zijn beschrijving op als een afwisseling tussen positieve en negatieve emoties. Dat wilde ik ook in de muziek, maar dan verspreid over een langere periode. Ik kleurde de muziek als het ware in met kleine verschuivingen in tonaliteit. Door de gang van 'verlangen' naar 'vreugde' en 'droefheid' loopt bijvoorbeeld een elektronisch gegenereerde toon, die een zeer kleine en trage glijder maakt terwijl de musici van majeur naar mineur spelen. Door die bewegingen representeren de veelal rauwe elektronische geluiden het lichamelijke aspect van die emoties.''

'Spinoza, of ik ben niet waar ik zelf ben te zijn': do 5/12 t/m za 14/12 (niet op 9/12) op locatie in Den Haag, voormalig ABN-gebouw Kneuterdijk 1. Res. tel. 070 3465272.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden