Essay

Van chocola of van banket: Gerard Unger wist waarom we lettervreters zijn

Gerard Unger Beeld Hollandse Hoogte / Joost van den Broek

Hoe zijn we lettervreters geworden? Die vraag stelde letterontwerper Gerard Unger hier op 5 december 1992. Unger overleed vorige week. Als eerbetoon herplaatsen we zijn (licht bekorte) essay.

Lettervreter is een authentiek Nederlands woord. Het gaat niet goed met de lettervreterij, zo hebben we onlangs uit vele publicaties mogen vernemen. Nederlandse kinderen ontwikkelen hun leesvaardigheid trager dan kinderen in andere landen en met de boekenverkoop gaat het niet geweldig. De kans is groot dat op pakjesavond in menige schoen een spelcomputer ligt in plaats van een boek. Maar nog groter is de kans dat er naast zo’n elektronisch spel een eetbare letter ligt, van chocolade of van banket.

Met de lettervreterij van chocolade- en banketletters gaat het onveranderlijk goed. Ons land is daarin uniek. Wie uit wil leggen waar de aard van de Nederlanders door is gevormd, die moet naast die eeuwige strijd tegen het water de eetbare letters ook noemen. Volgens fabrikanten eten we in Nederland jaarlijks tussen 14 à 17 miljoen letters; ze weten niet hoeveel chocolade- en banketletters banketbakkers met de hand maken. De letters worden gekocht en gegeten vanaf eind oktober tot en met de eerste week van december; sommigen bewaren hun chocoladeletters, ik probeer dat ook om het genoegen wat te rekken, maar voor de Kerst zijn ze meestal toch op.

Weinig export

Er wordt veel geklaagd over de verdringing van Sinterklaas door de Kerstman. Het lijkt mij dat dit komt door luiheid van middenstanders die geen zin hebben om kort na elkaar de uitmonstering van hun winkel te wisselen, en daarom eind november al met rode linten en dennetakken in de weer zijn. Of dit probleem nu werkelijk groter wordt - op de consumptie van eetbare letters heeft het geen invloed.

Dikwijls is geprobeerd chocoladeletters te exporteren naar omringende landen en naar zo’n grote en aantrekkelijke markt als de Verenigde Staten. Dat is niet gelukt, wellicht doordat daar het bijbehorende Sinterklaasfeest ontbreekt. Ook dit feest is zeer Nederlands, zij het niet zo uniek als de eetbare letters. In België en in delen van Duitsland wordt ook Sinterklaas gevierd en, het moet gezegd worden, in Duitsland en zelfs in Oostenrijk zijn er ook chocoladeletters te vinden, maar niet in samenhang met het Sinterklaasfeest en bij lange na nooit in Hollandse hoeveelheden.

Mensenvlees

Aan Sint-Nicolaas is een ruime hoeveelheid literatuur gewijd. Onduidelijkheden te over. Zoals: hoe is de Sint bij ons zo overduidelijk een kindervriend geworden? En: hoe is hij aan eetbare letters gekomen?

Na zijn dood blijft de Sint enkele eeuwen obscuur, maar in die tijd worden vele wonderen aan hem toegeschreven: geredde zeelui en pelgrims in stormen, het einde van een hongersnood in Myra. Hij redde drie dochters van een aan lager wal geraakte edelman van een bestaan als slavin of erger: toen ze de huwbare leeftijd bereikten, beschikte hun vader niet over de vereiste bruidsschatten. Nicolaas wierp bijtijds geld door een raam.

Nog wonderlijker is het verhaal over de ingezouten jongelingen. Bij een herberg kreeg Nicolaas vlees voorgeschoteld dat hij als mensenvlees herkende. Bij de ton met ontlede en gepekelde jongens riep hij de Heer aan, en geheel gezond en uit een stuk gingen de jongens henen.

In 1054 raakte de christelijke wereld gespleten in Grieks-orthodoxen en rooms-katholieken. Kort daarna werden de overblijfselen van de heilige Nicolaas overgebracht van Myra naar Bari in Zuid-Italië. Vanaf die tijd is hij een officiële heilige in de rooms-katholieke kerk. Ook in het oostelijke deel van de christelijke wereld bleef hij zeer geliefd, getuige de vele Nicolazen, ook onder Russische tsaren.

Germaanse god

De kinderliefde van de Sint is langzaam naar de voorgrond gekomen. Zeelui hebben lange tijd meer belangstelling voor hem gehad, wat is af te zien aan vele Sint-Nicolaaskerken in havensteden, bijvoorbeeld in Amsterdam bij het Centraal Station. De kinderliefde is wel verklaard uit de legenden van de drie dochters en de drie jongelingen. Het verhaal over de drie dochters zou bovendien het begin vormen van het geven van geschenken op 5 december.

Bovenstaande uitleg bevredigt niet helemaal, en van de letters nog geen woord. En Zwarte Piet, waar komt die vandaan? Voor verklaringen komen we ook terecht in de voor-christelijke tijd. Rond 600 decreteerde paus Gregorius de Grote dat bij bekeringen de gebruiken van heidenen niet afgeschaft, maar sluw tot christelijke gebruiken omgevormd moesten worden. Daarom versieren we met Kerst nog een denneboom en eten we met Pasen extra eieren.

Sint-Nicolaas bleek geschikt om samen te smelten met de Germaanse god Odin. We krijgen nu te maken met sagen en legenden - meer dan bij Nicolaas. Het Sinterklaasfeest was oorspronkelijk een oogstfeest, waarmee ook Odin, onder meer god van de wind, vereerd werd. Odin reed op een paard, droeg een breedgerande hoed, een wapperende mantel en een magische speer. Nicolaas, die als bisschop nooit op een paard had gereden, werd te paard gezet, de hoed werd een mijter, de speer een staf en de mantel een tabberd.

Oogstfeesten waren ook vruchtbaarheidsfeesten, wat verklaart dat eerst Odin en daarna Sinterklaas ook kinderbeschermer werd. Zwarte Piet was in de Germaanse mythologie mogelijk de duisternis die Odin vergezelde, een schaduwachtig wezen dat missionarissen tot duivel hebben omgevormd, maar in de folklore helper van Sinterklaas werd. De duistere metgezel van Odin was oorspronkelijk niet per se slecht. Hij droeg een ‘roe’, een bundel twijgjes waarmee huwbare dochters werden aangeraakt, dan zouden kinderen het gevolg zijn. Nadat de Sint in plaats van Zuid-Italië Spanje als figuurlijke thuisbasis kreeg, werd Zwarte Piet een moor.

Banketletters

Dan eindelijk de letters. In Noord-Europa waren ruwweg tussen 200 en 1300 runen in gebruik als schrift. Een legende noemt Odin als schenker van dit schrift aan de mensen. Een veronderstelling is dat tijdens de oogstfeesten van het eerste meel koeken werden gemaakt als offergaven aan Odin. Een deel van deze offerandes zou runenvormig geweest zijn. Een enkele bron vermeldt dat men geloofde dat het eten van deze koeken aan mensen de kennis tot lezen en schrijven schonk. Vooral het eten van letters als bron van kennis spreekt mij zeer aan. Odin was waarschijnlijk ook de god van de literatuur en poëzie, waarmee ook het Sinterklaasvers als begeleiding van een surprise een verklaring heeft.

We weten nu hoe we aan banketletters komen, maar van wanneer af werden Sinterklaas-letters van chocolade gemaakt? In de zestiende eeuw brachten de Spanjaarden de cacaoboon mee uit Zuid-Amerika naar Europa. Er werd toen alleen een drank van gemaakt, nadat de bonen gebrand, gemalen en tot tabletten verwerkt werden. Begin zeventiende eeuw is chocola bekend in Nederland, als bittere drank met geneeskrachtige werking, die veel zoetstoffen zoals honing vergde.

Rond 1825 ontwikkelde een Nederlander, Coenraad Johannes van Houten, een procedé om de cacaoboter van de cacao te scheiden en het overblijvende oplosbare poeder door alkaliseren een plezieriger smaak te geven. Deze behandeling, nog steeds bekend als the Dutch process, maakte het mogelijk om door weer cacaoboter aan de chocoladepoeder toe te voegen, met enkele andere ingrediënten, chocolade in vaste, dus ook lettervorm te maken.

Gezellige drukletter

Voor de vormgeving van de chocoladeletters moeten we terecht bij weer een andere geschiedenis: die van de drukletters. Na 1800 ontstaan er eerst heel vette letters en kort daarop de Egyptiennes: letters met heel dikke schreven (de ‘stokjes’ aan het uiteinde), en geheel zonder dunne stukken, en de schreeflozen en talloze geornamenteerde types met bloemen, van takken en zelfs met hele fruitmanden er op.

Chocoladeletters in de fabriek, in augustus is de productie al in volle gang. Beeld ANP

De Egyptienne is de lettervorm van de industriële revolutie, van de stoommachine en van de gietijzeren brugleuning. Ze zijn zo genoemd omdat na Napoleons tocht naar Egypte er in Europa een soort Egyptische modegolf heerste en deze lettervormen in die tijd populair werden. Toen chocoladefabrikanten als Van Houten, eind negentiende eeuw een model voor hun chocoladeletters zochten, kozen ze de meest voorkomende modellen van die tijd. De Egyptienne is de archetypische chocoladeletter geworden en zal dit nog lange tijd blijven.

Inmiddels kennen we aan de Egyptienne heel andere dan de oorspronkelijke typografische kwaliteiten toe. Met z’n stevigheid, om niet te zeggen plompheid, geldt het als een gezellig soort drukletter. Dat je in die zware schreven zo stevig kunt happen is een zeer ontypografisch argument: leesbaarheid speelt bij chocoladeletters geen rol meer. Ook andere normen uit de typografie zijn niet meer toepasbaar, zoals mager en vet, alhoewel er ook suikervrije chocoladeletters te krijgen zijn.

Geen chocoladeletter I

Chocoladeletters zijn allemaal even zwaar. Mensen met een M als beginletter van hun naam tonen dikwijls leedvermaak als een ander een L of een F ontvangt. Onterecht! De stokken en diagonalen van de M zijn dunner dan de delen van L en F en beide laatste letters zijn dikker dan de M. Fabrikanten zouden anders hun letters verschillend moeten beprijzen, wat extra administratie vergt. Meestal laten ze de I uit het alfabet, omdat een I op het gewicht van een M zo breed of dik zou worden dat het niet meer als I zou zijn te herkennen, of niet in de standaardverpakking zou passen. Er is een leverancier met een oplossing: twee I’s in een doos!

Het gieten van de letters is een delicaat proces. Eraan vooraf gaat het concheren - langdurig roeren van de chocolademassa om de juiste homogeniteit te bereiken en bepaalde zuren te laten ontsnappen - en het tempereren: het op temperatuur houden van de massa tijdens het gieten, en voorkomen dat sommige ingrediënten boven komen drijven of naar onderen zakken. En dan kan er nog van alles misgaan. De letters moeten makkelijk lossen uit de vormen, mooi glimmen, geen korrelig oppervlak hebben, en geen vlekken vertonen.

Een andere zorg voor de fabrikanten van chocoladeletters is dat de mode in voornamen die steeds wijzigt. Vaders en moeders kunnen wel menen dat ze een originele naam voor hun kind hebben gekozen, maar meestal blijken er tegelijkertijd meer Bart-Jannen of Jaspers en Annefleuren geboren te zijn. Dat dwingt fabrikanten er toe van bepaalde letters jaarlijks meer of minder exemplaren te gieten. De M voor moeders blijft onafgebroken populair, evenals de S van Sint.

Conservatieve letters

De meeste fabrieken van zoetwaren behoren tot buitenlandse ondernemingen en bij de buitenlandse top van dergelijke organisaties bestaat niet altijd het juiste begrip voor het puur Nederlandse fenomeen chocoladeletter.

Bij een van de laatste overnemingen van een Nederlandse producent door een Engels bedrijf, informeerden de Engelsen of zo’n raar product wel rendabel was. Toen hun de jaarlijkse omzetten getoond werden, draaiden ze om en lieten ze het productieproces verbeteren.

In de vormgeving van chocoladeletters is weinig beweging te bespeuren. Een Amerikaanse letterontwerper verweet eens krantenbedrijven dat ze te behoudend waren in hun keuzes van lettertypes. “Alleen leveranciers van grafstenen zijn nog conservatiever”, meende hij.

Had hij onze chocoladeletters gekend, dan had hij zeker die als conservatief voorbeeld genoemd. De Egyptiennes zijn niet van de eerste plaats af te krijgen. Schreeflozen met geknikte bogen (‘bamboeletters’), gegarneerd of niet, blijven op de tweede plaats staan. Kort geleden kwam Verkade op de markt met digitale letters, zoals op rekenmachines en horloges te zien zijn. Ze zijn niet ontevreden over de verkoop maar de andere types blijven ver voor.

Stevige letters

Een nieuw fabriekstype ontwerpen is heel ingewikkeld. Omdat er tijdens de fabricage veel letters kapot gaan, moet men zoeken naar lettervormen die minder snel breken bij het stollen, allemaal even dik zijn om tegelijk hard te worden en allemaal met hun contour dezelfde rechthoek vullen (om het verpakken te stroomlijnen).

En dan moet het model hap-nodigend blijven, dus stevige schreven houden. Maar de banketbakkers zouden makkelijk meer kunnen experimenteren.

Persoonlijk heb ik geëxperimenteerd met een overheerlijk mengsel van marsepein met chocolade, mij in dikke plakken geleverd door mijn banketbakker. Met een scherp mesje zijn daaruit alle mogelijke lettervormen te toveren. Eindelijk ben ik van uitsluitend hoofdletters verlost en kunnen we ook kleine letters eten. Niet alleen letters die rechtop staan kun je maken, maar ook cursieve letters - heel delicaat. Bij de cursieve kleine letter i ontstond er een merkwaardig probleem. Enkele genieters waren er zeker van dat de punt beter smaakte dan de rest van deze letter.

Groene chocolade

Er zijn nog zoveel ideeën. Punten en komma’s kunt u maken, en waarom maakt niemand cijfers? Een banketbakker in Amsterdam is op het idee gekomen Hebreeuwse tekens in chocolade te gieten. Voor dergelijke producten is de markt natuurlijk klein, maar ze zijn een verrijking van onze traditie. Zulke initiatieven zie ik liever dan de grollen van een groot Amsterdams warenhuis dat roze en groene letters verkocht. Ik kon het niet opbrengen daarin te bijten. En dan ga ik nog niet eens zo ver als vele anderen die witte chocolade al afwijzen.

Het kan niet anders of de traditie van het letters eten blijft bij ons nog lange tijd overeind, zelfs al zou de Sint inderdaad voor de Kerstman het veld moeten ruimen. Het is per slot van rekening een traditie van bijna 1800 jaren!

Hopelijk is het ook voor u meer dan een gastronomisch genoegen dat behalve de smaakpapillen ook de geest verrijkt - zoals Odin het bedoeld had. 

Gerard Unger

Gerard Unger studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en werkte vervolgens bij Total Design, Prad en Joh. Enschedé. In 1975 vestigde hij zich als zelfstandig ontwerper. Sinds 1994 doceerde hij aan de universiteit van Reading. Van 2006 tot 2012 was hij bijzonder hoogleraar typografie in Leiden. Hij overleed op 23 november.

Lettertypen van Unger zijn in gebruik bij kranten in verscheidene landen, waaronder Trouw. Van 1998 tot mei 2016 gebruikte deze krant de door Unger ontworpen Swift.

Naast de Swift ontwierp Unger lettertypen als de Gulliver, Coranto en Vesta, die internationaal door kranten gebruikt worden. De Gulliver, speciaal ontworpen voor Amerika’s grootste krant USA Today, geldt als het zuinigste lettertype ter wereld. Ungers krantenlettertypen kenmerken zich door een grote x-hoogte (dat is het deel van de letter zonder de zogeheten ‘stok’ die bijvoorbeeld boven de ‘d’ uitsteekt, en de ‘staart’ aan onderkant, als bij de g).

Unger ontwierp ook letters voor de ANWB, Schiphol, de NS, en de Duitse verzekeraar Allianz AG. En niet te vergeten: chocoladeletters.

Lees ook:

Voor typograaf Gerard Unger (1942-2018) was er niets wereldser dan het alfabet

Typograaf en grafisch vormgever Gerard Unger, de maker van de letters van de ANWB-borden en van deze krant, is vrijdag op 76-jarige leeftijd overleden. Hij was al enige tijd ziek.

Bedenker van schreefloze letter gaf Trouw een nieuw gezicht

Letters zijn gereedschappen. Ze mogen nooit te opdringerig zijn, vond de Zwitserse letterontwerper Adrian Frutiger. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden