Uwe Tellkamp: van sterauteur, naar ‘verdediger van nazi-proza’

Uwe Tellkamp wordt sinds zijn DDR-kroniek ‘Der Turm’ (De toren) uit 2008 als een van de grootste literaire ontdekkingen van het afgelopen decennium gezien. Beeld EPA

In Duitsland is de Tweede Wereldoorlog nooit ver weg. Nu gaat sterauteur Uwe Tellkamp als ‘verdediger van naziproza’ door de media.

Afgelopen herfst ging er een schok door literair Duitsland. Had men zich dan zo in Uwe Tellkamp vergist? De auteur wordt sinds zijn DDR-kroniek ‘Der Turm’ (De toren) uit 2008 als een van de grootste literaire ontdekkingen van het afgelopen decennium gezien. Al jaren wacht men op Tellkamps grote vervolgroman. Het laatste wat werd verwacht, was dat de arts-auteur als ‘verdediger van nazi-proza’ door de media zou gaan.

Het literair-politieke debat waarin Uwe Tellkamp een hoofdrol speelt, begon op de Frankfurter Buchmesse van afgelopen oktober. Het leefde rond de Leipziger Buchmesse van maart weer heftig op, en is nog niet verstomd. Duitslands literaire leven is geheel op deze twee boekenbeurzen afgestemd. De organisatie van de beurs in Frankfurt am Main, ’s werelds grootste commerciële boekenbeurs, had stands van uitgeverijen toegelaten die tot het ‘rechtse spectrum’ gerekend worden.

Verbale diarree 

Nou en? In Frankfurt overheersen sowieso de boeken met esoterica, bezweringstheorieën, feitenvrije verhandelingen en andere verbale diarree. Maar nu vluchtelingenpolitiek en islam de gemoederen beroeren, zag de beursleiding zich genoodzaakt het toelatingsbeleid te verdedigen. Elke uitgever was welkom, ‘zolang er van Volksverhetzung geen sprake is’.

In de Bondsrepubliek hebben uitgeverijen vaker dan in Nederland een politiek-ideologisch gezicht. Wie in zijn uitgestalde boeken verwantschap met de Duits-nationale Pegida-beweging en met de rechts-populistische partij Alternative für Deutschland (AfD) leek te vertonen, kreeg in Frankfurt prompt met de ‘antifascisten’ te maken. Zo betitelen protesterenden uit het linkse kamp zichzelf. Zij bestrijden naar eigen zeggen de ‘nazi’s’, een verzamelnaam voor neo-nazi’s en ander rechts-populistisch volk van nu, inclusief de (legale) AfD.

‘Nazi’s’ versus ‘antifa’s’: in Duitsland is de Tweede Wereldoorlog nooit ver weg. Nadat de antifa’s in Frankfurt de eerste optredens van auteurs uit de stal van rechtse of vermeend rechtse uitgeverijen met brulkoren (‘Nazis raus!’) hadden verstoord en er een handgemeen had plaatsgevonden waar de politie aan te pas kwam, werden de media opgeschud door ‘Charta 2017’: een online-petitie vanuit de literaire wereld tegen de ‘gezindheidsdictatuur’ van links. De naam is een gewaagde toespeling op de dissidentenbeweging Charta 77 rond Vaclav Havel in het toenmalige Oostblok. Tot de eerste dertig ondertekenaars van Charta 2017 behoorde Uwe Tellkamp. Hij was de beroemdste auteur in het gezelschap.

Potentiële boekverbranders 

Opvallend in het debat is dat zowel ‘rechts’ als ‘links’ de vrijheid van meningsuiting voor zich claimt, en dat beide kampen elkaar als potentiële boekverbranders neerzetten. Het weerwoord van links werd kernachtig getwitterd door de bekende eco-socialistische publiciste Jutta Ditfurth. ‘Meinungsfreiheit? Fascisme is geen mening, maar een misdaad.’

Protesten tegen de ‘gezindheidsdictatuur’ hebben in Duitsland een traditie. In de Bondsrepubliek van de jaren zeventig betrof het acties uit linkse hoek tegen de Gesinnungsschnüffelei van de West-Duitse staat, die maar niet liberaal durfde te zijn. De staatsorganen traden grillig en repressief op tegen mensen, met name ook schrijvers, wier uitingen leken te wijzen op sympathie voor het linkse terrorisme van die dagen. Nobelprijswinnaar Heinrich Böll werd zelf verketterd, toen de auteur zich uitsprak tegen het gesnuffel van staatswege in de gedachten van burgers, resulterend in Berufsverbote en censuur.

De Charta 2017-petitie werd na de eerste stroom van kritiek nog wel gecorrigeerd. Geen enkel boek, heette het nu, mocht op zijn gezindheid gecontroleerd worden. Droeg Charta 2017 werkelijk een principieel liberaal standpunt uit? Toen de petitie in april werd afgesloten, waren er slechts 7820 ondertekenaars. De Duitse literaire wereld is vooral politiek-correct.

Meer ideologisch 

Op de Leipziger Buchmesse in maart van dit jaar bleek eens te meer welke openliggende zenuw was geraakt. Deze tweede Duitse boekenbeurs is minder commercieel en meer ideologisch getint. De hoofdprijzen gaan er veelal naar auteurs met een multiculturele achtergrond. Het begrip ‘tolerantie’ staat er hoog in het vaandel. Geert Mak kreeg er in 2008 de Leipziger Buchpreis zur europäischen Verständigung - voor begrip en verzoening kweken.

Juist in de aanloop naar ‘Leipzig’ verbrak Uwe Tellkamp zijn zwijgen sinds Charta 2017. In zijn stad Dresden uitte hij zich voor een bijna duizendkoppig publiek ongemeen kritisch over de in zijn ogen ruimhartige vluchtelings- en immigratiepolitiek van de regering-Merkel. Zo beweerde hij dat 95 procent van alle vluchtelingen enkel naar Duitsland kwam om er te profiteren van het sociale systeem. Tellkamp had vooral angst, bekende hij, voor de uitholling van liberale waarden door een dreigende islamisering.

Tellkamps woorden daalden met dezelfde heftigheid op de boekenbeurs neer als die van Günter Grass tien jaar eerder. Nobelprijswinnaar Grass had toen zijn jeugdige SS-lidmaatschap opgebiecht. Dat ging wel om meer dan een privé-overtuiging. Niettemin twitterde Tellkamps uitgever Suhrkamp onmiddellijk dat de uitspraken van hun auteur niet die van de uitgever waren. Nogal wiedes, maar daarmee was Tellkamp pas echt in de foute hoek geplaatst. In de linkse pers verschenen bijdragen over hem onder Hitlers boektitel ‘Mein Kampf’.

Uit dezelfde hoek

Als olie op het vuur verscheen tijdens die Leipziger Buchmesse de ‘Erklärung 2018’. Dit was een vervolg op de Charta 2017, uit dezelfde hoek. Ook Uwe Tellkamp tekende weer. Ditmaal waarschuwden de opstellers voor de ‘massale komst van illegale immigranten’. Een van Tellkamps mede-ondertekenaars was de controversiële SPD-politicus Thilo Sarrazin, auteur van het nationalistisch getoonzette non-fictieboek ‘Deutschland schafft sich ab’ (Duitsland heft zichzelf op, 2010).

Menigeen ging Tellkamps roman ‘De toren’ op verdachte boodschappen herlezen, alsof een romancier geen foute mensen zou mogen portretteren, of slechts met een opgeheven vingertje erbij. Interessant is dat in het boek precies zo’n dialoog voorkomt over de verwarring van auteurs met hun fictieve personages. Dat betreft de repressieve literatuurpolitiek van de DDR. Tellkamps personages, geconcentreerd in een afbrokkelende Dresdense villawijk in de jaren tachtig, hebben zeer uiteenlopende opvattingen. De verdachtmakingen liepen op niets uit.

Loopgravenoorlog 

De geëngageerde auteur Ingo Schulze, wiens werk ook in het Nederlands is vertaald, bood nog zijn bemiddeling in deze loopgravenoorlog aan. Schulze, die net als Tellkamp uit Dresden stamt, begrijpt als geen ander hoe de angsten juist in deze nagenoeg immigrantvrije Oost-Duitse stad om zich heen grijpen. Hij wijt deze angsten vooral aan de neo-liberale regeringspolitiek, die ongelijkheid creëert. Maar voor een toenadering van de standpunten was het te laat.

In Berlijn leven genoeg auteurs, met name vrouwelijke, die privé vertellen over hun angsten voor een islamisering van de samenleving. Maar zij zouden zich publiekelijk nooit achter Uwe Tellkamp scharen. Dat is literaire zelfmoord. Hopelijk lukt het de auteur om een nieuwe grote roman te schrijven, waarin hij de last van zijn imagoschade hooguit puur literair verwerkt.

Ons weekendmagazine Zomertijd staat deze week in het teken van Duitsland. Meer lezen? U vindt alle verhalen in ons dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden