Uw baard laten staan? Ga eerst even langs de fiscus

Een voorbeeld van belasting op weelde: belasting op pruikenpoeder. Beeld Arie Kievit

Het Belasting- en Douanemuseum in Rotterdam laat voorbeelden zien van bizarre belastingen uit het verleden, het heden en de toekomst.

Toen de Russische tsaar Peter de Grote huiswaarts keerde na een verblijf in West-Europa was hij zo gecharmeerd van de gladgeschoren kinnen in het geciviliseerde westen, dat hij vastbesloten was Rusland te moderniseren. Dus voerde hij in 1698 een baardenbelasting in: mannen die hun baard wilden laten staan, moesten betalen. 

Natuurlijk was dit slechts een van de weinige maatregelen die de tsaar nam - zo werden er ook westerse wetenschappelijke boeken vertaald en introduceerde hij Europese kleding - maar de baardenbelasting was toch wel zo opmerkelijk dat die een plekje verdiende in de tentoonstelling ‘Bizarre Belastingen’ in het Belasting- en Douanemuseum in Rotterdam. In de opstelling is een miniscuul muntje te zien, een betalingsbewijs dat de drager van de baard het recht had om zich met gezichtsbeharing te vertonen.

Basis van de samenleving

Tot 19 mei kan de bezoeker zich vergapen aan de bizarre belastingen in het museum. De twintig belastingen zijn kleurrijk tentoongesteld, waar mogelijk met echte aktes, betaalbewijzen of verordeningen uit het verleden uit de eigen depot of geleend van de andere musea. Zo stelde het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden een aantal beschreven potscherven beschikbaar, waarmee de oude Grieken aantoonden dat ze badhuisbelasting hadden betaald, alvorens de openbare badhuizen te betreden.

Belastingen zijn in ieder geval van alle tijden, zegt conservator Wim van Es. “Het is een ontwikkeling van vele honderden jaren, die meegaat met het verloop van de geschiedenis.” Van Es noemt belasting de basis van de samenleving, om het openbare leven op orde te houden en de veiligheid te garanderen. 

“We zijn natuurlijk wel een visitekaartje”, zegt Van Es op de vraag of het museum het imago van de Belastingdienst op moet vijzelen. Doorgaans wordt niemand echt blij van die blauwe envelop op de deurmat, waarom zouden ze dan naar een museum over belastingen gaan? Toch trekt het museum jaarlijks zo'n 13.000 bezoekers. “We laten ook de historische context van belastingen zien.”

Over die historische context gaat deze  tentoonstelling niet, maar wie een beetje puzzelt kan wel een soort tijdlijn ontwaren. “Inkomen belasten was een paar honderd jaar geleden bijzonder lastig, bij gebrek aan een centrale administratie. Dus werd er belasting geïnd bij het kopen van spullen.” De armen werden daarbij veelal ontzien. 

Weelde en luxe werden belast, valt op in de tentoonstelling. Zo werd in 1806 een belasting op haarpoeder voor pruiken ingevoerd. Tweehonderd jaar eerder werd het in dienst hebben van huisknechten en dienstboden belast. En dan had je ook nog de schoorstenenbelasting en de deur- en vensterbelasting, ook vertegenwoordigd in de tentoonstelling. Hoe meer schoorstenen en hoe meer ramen en deuren, dus hoe groter het huis, hoe meer belasting er naar de staat ging. “Deuren, schoorstenen en vensters waren vrij eenvoudig waar te nemen, dus eenvoudig te belasten.” Achter de vitrine hangt zo’n vergeelde belastingakte. De huiseigenaar, wonend in Heerlen, moet 66 cent betalen voor een deur en een venster.

Gedrag sturen

De afgelopen jaren ziet Van Es een andere ontwikkeling. “Belastingen worden steeds vaker gebruikt om het gedrag van de burger te sturen, om de burger te beïnvloeden”, zegt Van Es. Hij noemt de belasting op tabak en alcohol als voorbeeld daarvan. In de tentoonstelling wordt alvast vooruit gedacht: de suikertaks en de tuintegeltaks (om het betegelen van tuinen, waardoor het regenwater niet weg kan, te ontmoedigen)  hebben een prominent plekje. “Daar wordt over gesproken, ook om het gedrag van de burger te sturen, maar ingevoerd zijn ze nog niet.”

Het gros van de belastingen van de tentoonstelling bestaat niet meer. Zo werd in Engeland in 1797 een belasting op klokken ingesteld, om een faillissement van Engeland te voorkomen. Per klok 5 shilling. Het gevolg: burgers deden massaal hun uurwerken weg, klokken- en horlogemakers kwamen zonder werk te zitten en in pubs komen grote klokken te hangen als service aan de klanten. De belasting werd binnen een jaar weer afgeschaft. 

In Nederland sneuvelde na fel protest de Dagbladzegel, een belasting op dagbladen en kranten die de prijs flink opstuwde. De stempels in de bovenhoek van de kranten werden ‘de vuile vingers van de fiscus’ genoemd. Toen de belasting werd afgeschaft schoten de verkoopcijfers van kranten de lucht in.

Ook bleek een belasting soms gewoon praktisch onhaalbaar. De belasting op spelkaarten is in de loop der jaren zes keer ingevoerd en weer afgeschaft, voor het laatst in 1927. “Mensen smokkelden de kaartspellen met karrevrachten tegelijk naar binnen vanuit België”, zegt Van Es. “De controle kostte meer dan de opbrengsten.” 

Rijwielbelasting

Nog een voorbeeld van een onpraktische belasting: de rijwielbelasting voor fietsen in de Tweede Wereldoorlog. “Stonden er rijen en rijen mensen voor het postkantoor om zo’n plaatje te halen voor hun fiets. Soms stonden ze er wel een dag. Dat schoot niet op natuurlijk.” De Duitse bezetter besloot de belasting in 1941 af te schaffen. 

Welke bizarre belastingen kennen we nu? Onder de gemiddelde bezoeker van het belastingmuseum leeft enige frustratie over de erfbelasting, merkt Van Es. Dat begrijpt hij wel. “Die wordt als onrechtvaardig ervaren, dat er eigenlijk twee keer belasting over geld wordt betaald.” 

Zelf vindt hij het tamelijk bizar dat het zo lang heeft moeten duren voor er werd besloten tot een vliegtaks. “We hebben bijna alle vormen van mobiliteit weleens belast, en vliegen niet. Dat is toch bizar.”

Lees ook:

Met een vliegtaks van 7 euro schiet het klimaat niets op

Het klimaat schiet weinig op met de vliegtaks van 7 euro per ticket die vanaf 2021 wordt ingevoerd voor ­vluchten op de korte en de lange afstanden. 

Waarom die geheimzinnigheid over de belasting van Shell?

Iedereen doet het: op zo’n manier gebruikmaken van aftrekposten dat er zo min mogelijk belasting betaald moet worden. Multinational Shell ook, al is het bedrijf daar niet helemaal open over. Waarom toch die geheimzinnigheid?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden