Brandon en Franny bereiden een driegangendiner voor.

Utopia

Utopia stopt, de vijf finalisten blikken terug: ‘Ja, ik heb zelfs seks gehad’

Brandon en Franny bereiden een driegangendiner voor.

Na zes jaar en 1554 afleveringen stopt ‘Utopia’. Vrijdag is de laatste uitzending van ‘het langstlopende reality-programma ter wereld’, waarin een wisselende groep deelnemers op een braakliggend terrein de ideale samenleving moest creëren. Nee, dat is niet gelukt.

Er klinkt geraas van de A1. Gekakel van kippen, die kalm langs de begroeide hekken scharrelen. In de zelfgebouwde huisjes loeien mobiele radiatoren om de kou te verdrijven. Op het terrein is geen mens te zien. De fontein in de vijver spuugt een treurig stroompje water. Een verweerde boksbal zwiept zachtjes aan een boom. Maar het meest in het oog springen de talloze zwarte bollen binnen de omheinde kavel. Het zijn camera’s, ruim honderd stuks.

‘Het langstlopende reality-programma ter wereld’, zo omschrijft Talpa ‘Utopia’. Deze maand is het zes jaar geleden dat de eerste groep van vijftien man door de toegangspoort stapte. Min of meer zonder middelen en contact met de buitenwereld, moesten zij op een afgesloten hectare grond in Laren bouwen aan een alternatieve samenleving, terwijl zij onafgebroken werden gefilmd. Maar na 1554 afleveringen stopt het programma deze week. Woensdag verlaten de finalisten het terrein, vrijdag is de laatste uitzending op tv.

De reality-soap verdwijnt niet omdat de fan­schare slinkt. Dit jaar zapten iedere werkdag pakweg 417.000 Nederlanders naar SBS6 om te kijken naar de ruzies tussen de kleurrijke karakters, het gesjouw met hout en zeiltjes, en de nominatierondes waarbij bewoners iemand uit hun midden naar huis sturen. Ook op internet houden duizenden kijkers de gebeurtenissen op het terrein dag en nacht in de gaten via de zogeheten ‘livestreams’.

Maar Talpa heeft een andere koers voor zender SBS in gedachten, ‘Utopia’ moet plaatsmaken voor nieuwe programma’s.

Deelnemer Brandon, een 22-jarige kledingverkoper uit Arnhem, kijkt uit naar het moment waarop hij terugkeert naar de ‘echte wereld’. Al ruim anderhalf jaar ziet hij niets anders dan dit lapje grond. “Ik duik direct de kroeg in met mijn vrienden”, zegt hij. In een cilindervormig bouwwerk op het terrein staat hij te roeren in een pan rode wijnsaus. “Hier zijn mijn laatste maatjes verdwenen, de afgelopen maanden zijn een heleboel mensen weggestemd. Ik kan nog steeds niet geloven dat ik een van de vijf finalisten ben.”

Met niets zijn we hier begonnen, mijmert hij. Wat oude planken, een zeil, een ouderwets mobieltje met 25 euro beltegoed voor zakelijke gesprekken en een stapeltje biljetten ter waarde van 250 euro, dat was het schrale startkapitaal van de zogeheten ‘Utopianen’. Elke bewoner mocht bovendien een kist met spullen het braakliggende terrein op slepen. “We kookten op houtvuur, sliepen in meegebrachte hangmatten, moesten water uit het meertje filteren om te drinken: het was survivallen.”

Daarmee is ‘Utopia’ anders dan zijn voorgangers in het reality-genre. Media­magnaat John de Mol, die ‘Utopia’ bedacht als variant op zijn eerdere reality-hits ‘Big Brother’ en ‘De Gouden Kooi’, hoopte dat de extreme omstandigheden de spanning in het programma zouden oppoken. Maar de bewoners schiepen hun ‘heilstaat’ sneller dan verwacht. Ze legden een waterleiding aan, bouwden huisjes en begonnen een behoorlijk draaiende webwinkel, waar kijkers zelfgemaakte spullen en diensten konden en kunnen kopen, zoals jassen, nagellaksessies en posters.

Eigenlijk niets bijzonders

Zo volgden de fans na een aantal maanden een wisselende groep stervelingen die zweetten in de zelfgebouwde sportschool, onkruid wiedden en achter elkaars rug om roddelden over de andere kandidaten. Gewone mensen die eigenlijk niets bijzonders deden dus, een format dat twintig jaar na ‘Big Brother’ nog altijd eindeloos fascinerend blijkt.

‘Utopia’ verhaalt meer over emoties dan over de start van een alternatieve gemeenschap. “In deze soort van snelkookpan komen alle menselijke gevoelens versterkt samen”, verklaart Hiske de felle ruzies, liefdesperikelen en tranen van geluk. “Het is de echte wereld in het klein.” Samen met Brandon kookt de Groningse gymdocent (35) een driegangendiner voor veertien minderbedeelden die vanavond komen eten. Want hoewel de zogeheten ‘Utopianen’ het terrein slechts bij hoge uitzondering mogen verlaten, voor bijvoorbeeld een doktersbezoek, ontvangen zij af en toe wel gasten.

“De ideale samenleving is niet ontstaan”, gaat ze verder. “Al zou ik je ook niet kunnen uitleggen wat dat dan is. Wel heb ik hier ontdekt hoe onbelangrijk materie eigenlijk is. Luxe zaken als een bad of make-up heb ik amper gemist, laat staan de smartphone. Dit primitieve leven ga ik missen. Sterker nog: na achttien maanden in deze bubbel te hebben geleefd vind ik het best spannend om me weer in de echte wereld te begeven, weer aan het werk te gaan en zo. Ik hoop dat ik de eenvoud mee kan nemen naar buiten, dat Utopia me blijvend heeft veranderd. Maar ik vrees dat ik gauw in oude patronen verval.”

Wat hij als eerste gaat doen, als hij weer thuis is? Gerrit, een 24-jarige student uit Groningen, weet het precies. “Mezelf googelen”, grinnikt hij, terwijl hij over het voetbalveldje slentert. “Ik ben zo benieuwd wat er allemaal over mij geschreven is. Iedere maand komen fans langs voor de markt die we organiseren en ik weet dat ik bekend ben. Ik hoop dat ik me buiten verder kan ontwikkelen als dj. Sinds ik hier zit, heb ik drie nummers uitgebracht, zelfs een met Corry Konings. Verder wil ik internetten, als sociale mediaman heb ik dat het meest gemist. Geen idee hebben wij van wat er de laatste anderhalf jaar in de wereld is gebeurd. Nieuws boeit me niet, ik wil weten wie de populaire artiesten zijn op dit moment.”

Gerrit gaf zich op voor ‘Utopia’, omdat hij graag op tv wilde komen. “Ook vond ik het een interessant sociaal experiment. Wat gebeurt er, als je met wildvreemden wordt opgesloten? Ik kan je vertellen: dat is zwaar. Vooral in het begin, ik lag namelijk niet lekker in de groep.”

De anderen vonden Gerrit een haantje. “Ik heb hier hoogtepunten beleefd, maar er is ook zó veel drama geweest. Deze week was er nog een opstootje over Franny, met wie ik hier samen ben. Sociaal gezien is Utopia verre van ideaal. Je kunt je hier niet even terugtrekken, dat is heftig. Zo worden ruzies al gauw intens.”

Eigen, unieke kwaliteiten

Aan een van de bomen hangt een groot bord. ‘Eenieder van jullie heeft eigen, unieke kwaliteiten’, zo luidt de boodschap. ‘Wees slim en gebruik elkaars positieve kanten.’

Iets verderop staat een volle vuilcontainer. Ook voor het terrein is het einde in zicht, een voor een breken de bewoners de met hun eigen handen gebouwde staketsels af. Groot zal de sinaasappelplant langs het hoofdpad niet meer worden.

Franny, die graag wil doorbreken als danseres, haalt haar neus op. “Het liefst zou ik hier voor altijd blijven”, stelt de 25-jarige uit Zoeterwoude. “Voor mij is dit de ideale wereld, ik mis mijn familie niet eens. Hier heb ik pas ontdekt wat geluk is.” Vóór ‘Utopia’ was Franny depressief. “En ik slik nog steeds medicijnen daarvoor, maar ik voel dat ik anders in het leven sta. Misschien komt het door het gebrek aan prikkels. Ik hou zelfs een beetje van mezelf. En dat terwijl ik hier zwarte dagen heb gekend.”

Tijdens ‘Utopia’ werd Franny verliefd op medekandidaat Timothy. Terwijl haar ouders hem nadrukkelijk hadden verboden hun dochter ten huwelijk te vragen, deed hij dat toch.

Maar niet lang na de verloving – Franny was niet op de hoogte van het oordeel van haar familie – vloog Timothy uit het programma en kreeg Franny een zwarte envelop: slecht nieuws. “Hij brak mijn hart. Maar ja, zo is het leven.”

Van de zoemende camera’s zegt niemand van de bewoners last te hebben gehad. Franny: “Je hebt totaal niet door dat je gefilmd wordt, joh. Ja, ik heb zelfs seks gehad. Dat ging vanzelf. Heel Nederland heeft dat kunnen zien, ook mijn oma kijkt. Maar dat kan me niet zoveel schelen eigenlijk. Hoe dan ook verlaat ik Utopia als een volwassen, zelfverzekerde vrouw. Ik verheug me nu al op de McDonald’s, direct na de finale. En dan? We zien het wel.”

‘Utopia’ in het kort

Op 31 december 2013 lieten de eerste vijftien deelnemers van ‘Utopia’ zich opsluiten op een afgesloten terrein in Laren. Het reality-programma, bedacht door John de Mol, was bedoeld als sociaal experiment. Min of meer zonder geld, voedsel en onderdak moesten de kandidaten een ideale samenleving verwezenlijken, waarbij zij dag en nacht werden gevolgd door ruim honderd camera’s. Telkens wisselde de groep van samenstelling: in principe werd iedere acht weken een deelnemer weggestemd en er kwaen nieuwe inwoners bij.

Aanvankelijk zou ‘Utopia’ een jaar lang worden uitgezonden op SBS6. Maar de reality-soap was zo populair dat de reeks meermaals werd verlengd. In mei 2018 moest het programma noodgedwongen stoppen: het huurcontract van de gepachte grond liep af. Na een pauze van één werkdag maakte de reality-serie een doorstart, met een nieuwe groep mensen op een ander terrein.

Het vervolg, met de titel ‘Utopia 2’, eindigt deze week. Vrijdag is de serie voor het laatst te zien. Behalve de vijf overgebleven kandidaten kunnen ook kijkers stemmen op hun favoriete deelnemer. De winnaar van ‘Utopia’ ontvangt het geld dat de bewoners hebben verdiend door de verkoop van zelfgemaakte spullen en diensten op hun webwinkel, als mokken, danslessen en schilderijen. Naar verwachting zal de prijzenpot zo’n 40 duizend euro bedragen.

Lees ook:

Big Brother was de lont in het kruitvat

Hij wist dat het een sterk idee was. Maar dat ‘Big Brother’ zo’n revolutie teweeg zou brengen, had Paul Römer niet kunnen vermoeden, toen hij het programma samen met onder andere John de Mol bedacht.

Onethisch, saai en plat: ‘Big Brother’ was tot mislukking gedoemd

Met de komst van Big Brother in 1999 voorspelden pers en psychologen het einde der beschaving. Het programma, over gewone mensen die helemaal niks bijzonders deden, geldt nu als de moeder van de reality-tv.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden