Boekrecensie

Universiteitsstad Jena heeft alle ingrediënten voor een goed boek. Toch gaat het mis.

Auteur Peter Neumann

Universiteitsstad Jena trok grote geesten als Goethe, Schiller en Hegel. Genoeg ingrediënten voor een smakelijk boek, zou je denken.

Alles staat ter discussie rond 1 januari 1800. Zelfs de vraag of dit het begin van een nieuwe eeuw is. Telt dat wat je schrijft (‘18’ in plaats van ‘17’ aan het begin van het jaartal) of moet eerst de honderd worden volgemaakt en begint de negentiende eeuw pas op 1 januari 1801? In Saksen-Weimar en omstreken kregen de voorstanders van laatstgenoemde stelling de meeste steun, ook geholpen door het honderdjarig jubileum van de monarchie van het opkomende Pruisen dat ook in 1801 werd gevierd.

Ondertussen vonden veel fundamentelere debatten plaats. Het kritisch denken won snel terrein. Sapere aude! was het adagium. Durf te weten! Een even prikkelend als gevaarlijk uitgangspunt. Want wie dacht en doordacht, liep het risico te gaan twijfelen aan God en gezag.

Verhouding tot de wereld

Peter Neumann zoomt in ‘De republiek der vrije geesten. Jena, het Oost-Duitse stadje waar de briljantste intellectuelen samenkwamen in 1800’ in op een stadje van nog geen 5000 inwoners in het hertogdom Saksen-Weimar. Daar, binnen het knellende keurslijf van een middeleeuwse ommuring, kwamen wonderlijk genoeg veel van de grote Duitse denkers uit die tijd samen. Fichte, als filosoof voortbordurend op Kant, trok sinds zijn aanstelling aan de universiteit van Jena studenten uit heel Europa. Maar het tableau de la troupe dat er langduriger en soms iets korter te vinden was bestond ook uit de gebroeders Schlegel en hun echtgenotes, Schelling, Novalis, Goethe, Schiller en Hegel. Ze braken zich er het hoofd over het concept ‘vrijheid’, hun verhouding tot de wereld en tot elkaar. Een aantal van hen droomde van een denk- en leefgemeenschap, een republiek van vrije geesten. Maar hoogoplopende meningsverschillen, jaloezie over elkaars carrièrestappen en liefdesperikelen zorgden vaak voor spanningen. Vrijdenken bande niet automatisch alle kleingeestigheid uit.

Bij hetzelfde nietige plaatsje Jena haalden de Fransen in 1806 een beslissende overwinning op de troepen van Pruisen. Hegel schreef na het zien van Napoleon: “De keizer - deze wereldziel - zag ik door de stad rijden; het is werkelijk een wonderlijke ervaring zo’n individu te zien dat, hier geconcentreerd in één punt, te paard de wereld in zijn greep neemt en beheerst.”

Alles bij elkaar heeft Neumann, zelf als filosoof verbonden aan de universiteit van Jena, mooi materiaal voor een fijn boek in handen. Toch gaat het mis.

Neumanns werk heeft in het Nederlands een wat ongelukkige titel gekregen. Jena 1800. Die Republik der freien Geister heet het oorspronkelijk in het Duits. Het ongemak van de vertaling zit ’m vooral in de ondertitel en dan vooral in ‘het Oost-Duitse stadje’. Oost-Duits? Dat was Jena, toen niet en nu evenmin. Tussentijds wel even.

Niet écht interessant

Bij het lezen van Neumanns ‘De republiek der vrije geesten’ gaan de gedachten vrijwel automatisch uit naar Philipp Bloms ‘Het verdorven genootschap. De vergeten radicalen van de Verlichting’ uit 2010. Dat boek speelt wat eerder in de tijd en in Parijs, maar het is gebaseerd op eenzelfde uitgangspunt: het beschrijven van een concentratie van denkers en daarmee een tijdsgewricht. Na het lezen van Blom heb je het gevoel zelf in de salon van d’ Holbach te zijn geweest, begrijp je meer van de ideeën van hem, Diderot, Rousseau en Hume en het ontstaan ervan, besef je hoe dicht vriendschap en haat soms bij elkaar liggen en blijft je vooral de enorme durf van de hoofdpersonen bij. Kortom: een bekwaam verhalenverteller heeft je én wijzer gemaakt én meegesleept.

Dat lukt Neumann niet. Misschien zit hij als in Jena werkzame filosoof te kort op zijn onderwerp. Soms helpt afstand. Hij beschikt over alle benodigde ingrediënten, maar slaagt er niet in om er echt een interessant en smakelijk van gerecht van te maken. ‘De republiek der vrije geesten’ scheert langs Jena en de jaren rond 1800, maar weet er niet echt toe door te dringen.

Over de verhitte gemoederen aan de doorgaans drukke tafel bij de Schlegels noteert Neumann bijvoorbeeld: “De omgevingstemperatuur is hoog. Ideeën borrelen op en verdampen weer. De tijd smelt weg als een klont boter in de pan.” Dat is mooischrijverij die niet veel wijzer maakt.

Oordeel: Neumann laat kansen op een goed geschiedverhaal liggen.

Peter Neumann, vert. Fred Ruers
De republiek der vrije geesten. Jena, het Oost-Duitse stadje waar de briljantste intellectuelen samenkwamen in 1800
Spectrum; 232 blz. € 24,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden