Van Gogh: ‘Straatbeeld in Montmartre’. Dit schilderij wordt morgen geveild.

Kunstmarkt

Uit liefde, voor de status of als belegging: waarom de rijksten kunst kopen

Van Gogh: ‘Straatbeeld in Montmartre’. Dit schilderij wordt morgen geveild.Beeld EPA

Vele miljoenen kunnen de rijken der aarde neertellen voor een Da Vinci of een Van Gogh, musea hebben vaak het nakijken. Maar zien ze de werken echt alleen als een veilige belegging voor hun geld? “Veel vermogende verzamelaars zijn echt dol op kunst.”

Vijf tot acht miljoen voor een schilderij van Vincent van Gogh. Het lijkt een bescheiden schatting die veilinghuis Sotheby’s maakte voor het Straatbeeld in Montmartre dat morgen wordt geveild in Parijs. In het verleden zijn er Van Goghs voor het tienvoudige verkocht.

“Maar dat was werk uit zijn periode in Zuid-Frankrijk”, zegt Sarah de Clercq, managing director van Sotheby’s Nederland. “De kleurrijke werken uit Van Goghs laatste levensjaren zijn het meest in trek. In dit schilderij uit zijn Parijse periode gaat hij voor het eerst met felle kleuren experimenteren. We doen zo’n waardebepaling op basis van eerdere verkopen en we schatten de potentiële kopers in.” Stiekem verwacht zij ook wel dat het schilderij meer op zal brengen.

Wie zijn de mensen die de miljoenen hebben liggen om deze kunst te kopen? Zijn het beleggers of kunstliefhebbers? Musea zijn het in ieder geval zelden, die kunnen dit soort bedragen doorgaans niet ophoesten.

Verkoop groots aanpakken

De Franse familie die de Van Gogh al honderd jaar in bezit had en nu te koop aanbiedt, is in ieder geval spekkoper. Aanvankelijk werd een klein veilinghuis in Parijs, Mirabaud Mercier, ingeschakeld. Daar zagen ze in dat ze voor een succesvolle verkoop van zo’n topwerk hulp nodig hadden. Het wereldwijd opererende Sotheby’s kent de mensen die zich zo’n werk kunnen veroorloven en weet: je moet zo’n verkoop groots aanpakken. Het schilderij ging op tournee naar Amsterdam en Hong Kong. Handig in coronatijd, geïnteresseerden konden het zo iets dichter bij huis komen bekijken.

Da Vinci: ‘Salvator Mundi’. In 2017 geveild voor 377 miljoen.  Beeld AP
Da Vinci: ‘Salvator Mundi’. In 2017 geveild voor 377 miljoen.Beeld AP

Maar het was ook fijn voor de statuur van het werk. De Clercq geeft meteen toe dat Amsterdam in de tour is opgenomen zodat specialisten van het Van Gogh Museum het schilderij konden komen bekijken (zie kader). Ook al was er geen twijfel over de echtheid, zo krijgt het nog meer glans. “Het waren drie drukke dagen. Mensen konden op afspraak komen. We hebben ze van vroeg tot laat ontvangen.” Jazeker, ook potentiële kopers. “Maar we doen nooit uitspraken over onze klanten.”

Blue chip artist

“Van Gogh is een blue chip artist”, zegt De Clercq. Dat is een term uit de beurshandel, die geplakt wordt op aandelen van zeer solide, grote bedrijven. Met een Van Gogh weet je dat je een waardevast object koopt. Net als bij een Picasso, een De Kooning, een Klimt of Rothko. Ook over twintig jaar zal de wereld nog warm lopen voor de grote namen uit de kunstgeschiedenis. “Ze zijn weinig gevoelig voor trends en smaakschommelingen.”

De vijf duurste schilderijen

Salvator Mundi - Leonardo da Vinci, 377 miljoen euro (2017)

Interchanged - Willem de Kooning, 251 miljoen (2015)

De kaartspelers - Paul Cézanne, 217 miljoen (2011)

Nafea faa ipoipo - Paul Gauguin, 176 miljoen (2015)

Number 17A - Jackson Pollock, 167 miljoen (2015)

Zo’n waardelabel zal menig kunstliefhebber pijn doen – kunst als belegging. De Clercq wil dat beeld dan ook graag nuanceren. “Veel vermogende verzamelaars zijn echt dol op kunst.” Vaak gaan die liefde en het zakelijk instinct samen. Ze wil opnieuw niets zeggen over klanten van het veilinghuis, maar ontkent niet dat de Amerikaanse vastgoedmagnaat Sheldon Solow een aardig voorbeeld was. Sotheby’s veilde in januari een portret van Sandro Botticelli uit zijn collectie. Het ging voor een recordbedrag van 76 miljoen euro naar een anonieme Russische koper.

Botticelli: ‘Portrait of a Young Gentleman’. Geveild voor 76 miljoen afgelopen januari.  Beeld AFP
Botticelli: ‘Portrait of a Young Gentleman’. Geveild voor 76 miljoen afgelopen januari.Beeld AFP

Solow, die een paar maanden voor de verkoop overleed, verzamelde kunst samen met zijn vrouw, kunstenares Mia Fonssagrives. Er valt in hun collectie zeker een persoonlijke smaak te ontdekken. Ze hadden veel werk uit de renaissance, zoals de Botticelli, en daarnaast was het echtpaar dol op het modernisme. Door hun favoriete kunst onder te brengen in een stichting genoten ze aanzienlijke belastingvoordelen. Daarop kwam nogal wat kritiek, want de kunst was maar heel zelden voor het grote publiek toegankelijk. Voordat hij stierf deed Solow de collectie over aan zijn zoon en opnieuw betaalde hij nauwelijks belasting.

De familie speelt nu met het idee een museum te openen. Maar het kan ook zijn dat er nog meer werken verkocht worden − het is onzeker of de liefde voor de kunst of voor het geld gaat winnen.

De sociale ladder

Er is nóg een reden waarom de superrijken zo geïnteresseerd zijn in kunst: status. “Door kunst te kopen word je onderdeel van een sociale wereld die veel verzamelaars prettig vinden”, zegt Olav Velthuis. Hij is hoogleraar culturele sociologie aan de Universiteit van Amsterdam en doet veel onderzoek naar de kunstmarkt.

‘Deze Van Gogh is absoluut museumwaardig’

Ze heeft bijna alle schilderijen van Vincent van Gogh gezien, maar dit schilderij kende ze alleen van een matige reproductie in een catalogus. Dus was het voor Nienke Bakker, conservator bij het Van Gogh Museum, vrij spectaculair om het eindelijk in het echt te kunnen zien bij veilinghuis Sotheby’s in Amsterdam, waar het begin maart drie dagen geëxposeerd werd. De Franse familie die het ‘Straatbeeld in Montmartre’ honderd jaar geleden kocht had het nooit aan iemand laten zien. Het stelde niet teleur. “Het is een heel mooi kleurrijk werk.”

Vincent van Gogh kwam in 1886 aan in Parijs, waar hij ging wonen in de wijk Montmartre. Hij schilderde er vaak de molens die er toen nog stonden. “Als je je verdiept in zijn Parijse periode zie je dat Van Gogh in rap tempo heel veel stijlen uitprobeert”, zegt Bakker. “Dit is een heel mooi voorbeeld van een tekenachtige stijl met fijne penseelstreekjes.” In Parijs raakte Van Gogh bevriend met andere schilders, zoals Toulouse Lautrec. Ze werkten vaak samen en op dit schilderij zie je dat ze een vergelijkbare stijl uitprobeerden. Van Gogh ging ook fellere kleuren gebruiken, na de aardse tinten die zijn Nederlandse werk kenmerken. Toen hij in 1888 vertrok naar het zuiden, zouden de kleuren in zijn werk exploderen.

Of het museum een poging gaat doen dit schilderij te bemachtigen, daarover wil en mag Bakker natuurlijk niets zeggen. “Het schilderij is absoluut museumwaardig”, vindt ze, maar ze weet dat de kans groot is dat het bij een particuliere verzamelaar belandt. “Wij proberen zicht te houden op waar schilderijen heen gaan, zodat we ze kunnen aanvragen voor tentoonstellingen. En er wordt vaak uitgeleend. Veel verzamelaars vinden dat leuk.”

Verzamelaars van met name hedendaagse kunst worden uitgenodigd voor openingen, voor een bezoek aan het atelier van de kunstenaar en voor de internationale kunstbeurzen waar je een vip-behandeling krijgt. “Als jij wel wordt uitgenodigd voor een bepaald feest en je concurrent niet, dan is dat betekenisvol. Zeker de nieuwe rijken komen er zo achter waar ze staan op de sociale ladder.”

Hockney: ‘Portrait of Sir David Webster’. In 2020 geveild voor 15 miljoen. foto aFp  Beeld AFP
Hockney: ‘Portrait of Sir David Webster’. In 2020 geveild voor 15 miljoen. foto aFpBeeld AFP

Daarmee wordt indirect de vraag beantwoord waarom de prijzen van kunst maar blijven stijgen: er zijn steeds meer schatrijke mensen in de wereld. “Het aantal rijken is geëxplodeerd. Als je de hoge prijzen wilt begrijpen moet je bedenken wat tien miljoen betekent voor iemand die een vermogen heeft van tien miljard. Dat voelt als een zeer beperkte aderlating. Dit zijn mensen die al een derde of vierde huis hebben, veel dure auto’s, een jacht.” Met een verantwoorde kunstcollectie in je villa maak je meer indruk op je gasten dan met de zoveelste Lamborghini voor de deur. “Je status groeit nog verder als je uitleent aan tentoonstellingen, schenkt aan een museum. Of misschien overweeg je zelf een museum te openen?”

Koons: ‘The Rabbit’. Geveild in 2019 voor 76 miljoen. Beeld Getty Images
Koons: ‘The Rabbit’. Geveild in 2019 voor 76 miljoen.Beeld Getty Images

Velthuis vindt het logisch dat Sotheby’s de Van Gogh naar Hong Kong heeft laten reizen om geïnteresseerden de kans te geven het te bekijken. Met name in Azië, en dan vooral in China, neemt het aantal nieuwe rijken snel toe. Rusland en Latijns-Amerika zijn eveneens groeimarkten en ook in het Midden-Oosten worden met oliedollars kunstcollecties aangelegd.

Duurste schilderij ooit

Het duurste schilderij ooit, Salvator Mundi van Leonardo Da Vinci, ging naar het Midden-Oosten. Het is niet helemaal duidelijk waar het schilderij van ruim 377 miljoen nu is. Er wordt gezegd op het jacht van de omstreden Saudische kroonprins Mohammed bin Salman.

Musea hebben vaak het nakijken als het gaat om zulke beroemde werken. “Daar wordt al sinds de jaren tachtig over geklaagd”, zegt Velthuis. Maar met creatieve oplossingen is er soms nog iets mogelijk. “Kijk naar de aankoop van Rembrandts Marten en Oopjen.” Nederland en Frankrijk hoestten gezamenlijk het astronomische bedrag van 160 miljoen op.

Ook voor het werk van nog levende kunstenaars worden enorme bedragen afgetikt, maar die handel is een stuk minder stabiel. “Het risico bestaat dat een kunstenaar nu een heel sterke markt heeft, maar over een tiental jaar helemaal niet meer.” Daarom spelen verzamelaars op safe. Ze kopen werk van veelal dezelfde kunstenaars bij dezelfde grote galeries. Namen als Jeff Koons, Damien Hirst en David Hockney.

Basquiat: ‘Warrior’. Geschat op 26-28 miljoen. foto epa Beeld EPA
Basquiat: ‘Warrior’. Geschat op 26-28 miljoen. foto epaBeeld EPA

‘The winner takes it all’ noemt Velthuis dit verschijnsel. “Een steeds kleinere groep galeries is steeds machtiger geworden, ze zitten vaak in New York met hun hoofdkwartier en hebben dependances in de hele wereld. Ze zijn heel goed geweest in het naar zich toe halen van succesvolle kunstenaars en het bedienen van een boel nieuwe rijken. Kopers zien die galeries als een soort kwaliteitskeurmerk, als je daar koopt zit je goed, het geeft prestige. Voor kleinere galeries en de kunstenaars die zij vertegenwoordigen is het een stuk moeilijker.”

Als die gevierde kunstenaars ook nog eens een hoofdrol spelen op de grote internationale kunstbeurzen en zich presenteren op biënnales, draagt dat verder bij aan hun status. En dat brengt Velthuis bij een belangrijke vraag: “Drukt de rijke bovenklasse op deze manier niet een te groot stempel op de canon van de kunst?” Bepaalt de smaak van de superrijken in toenemende mate welke kunstenaar er toe doet? “Daar zou ik heel kritisch over zijn. Ik weet nog niet of het zo is, ik doe daar momenteel onderzoek naar.”

Intussen kondigt zich alweer een nieuwe generatie aan op de kunstmarkt. Deze maand werd bij Christie’s in New York voor het eerst een recordbedrag betaald voor een digitaal kunstwerk. Mike Winkelmann, die werkt onder het pseudoniem Beeple, incasseerde 58 miljoen voor een fotocollage die niet meer is dan een oneindig te reproduceren beeld dat in principe ook zomaar van internet geplukt kan worden. “Het is een totaal nieuw circuit”, zegt Velthuis. Of deze kunstvorm een volwaardige speler wordt op de markt, moet nog blijken. “Het kan ook zijn dat het geen lang leven beschoren is.

Ondanks corona zijn de rijke kunstkopers gretig

Het lijkt er ondanks de coronacrisis op dat vermogende mensen nog steeds staan te trappelen om hun geld in kunst te stoppen. De wereldwijde kunstmarkt kromp in 2020 met ruim 20 procent tot 50 miljard dollar, omdat kunstbeurzen niet door gingen en galeries gesloten bleven. Maar op veilingen werd geboden als altijd. Ook bij veilinghuis Sotheby’s, zegt managing director Sarah de Clercq. Dat het momenteel niet in een dampende veilingzaal kan, waar mensen tegen elkaar opbieden, is geen bezwaar. “We hadden al een plan om meer online te gaan veilen, dus we konden vorig jaar meteen omschakelen. Onze klanten waren snel gewend aan onze nieuwe manier van veilen en ons bereik was een stuk groter. In onze online veilingen zien we gemiddeld tusssen de 30 a 40 procent compleet nieuwe kopers, waaronder veel jonge mensen van onder de veertig.”

Sotheby’s heeft vorig jaar vijf miljard dollar op veilingen omgezet, dat is maar iets minder dan het jaar ervoor. De Clercq ziet dat de aanbieders van kunst in de allerhoogste regionen wat terughoudend zijn, maar de kopers juist gretig. “Er is wat minder aanbod, maar veel vraag, dus de prijzen zijn sterk.”

Lees ook:

Heeft Biden of de koning smaak, geld en aanzien? Hun kunst laat het zien

Amerikaanse presidenten en hun voorgangers maken handig gebruik van kunst. Ze bestendigen er hun macht mee en laten tegelijk zien welke nieuwe politieke wind er waait, aldus kunsthistorica Joke de Wolf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden