Review

' U heeft mij weer tot dichter gemaakt'

Na een moeizaam begin sloten Schiller en Goethe vriendschap. Carl Friedman las een keuze uit hun brieven: ,,Nooit heet het ' Ha, die Friedrich' of ' Mijn beste Johann'.''

Op 21 juli 1794 vond het eerste vriendschappelijke onderhoud plaats tussen Johann Wolfgang von Goethe en de tien jaar jongere Friedrich von Schiller. Dat contact kwam niet spontaan tot stand, het werd geboren uit opportunisme. Goethe had Schiller tot dan toe gemeden. Diens onstuimige karakter stond hem tegen. Evenmin was hij gecharmeerd van de revolutionaire toon die Schiller in zijn werk bezigde of van zijn Schwürmerei met de filosofie van Kant. Maar sinds hij in 1788 uit Italië naar Weimar was teruggekeerd, had hij zich in zijn eigen stad een buitenstaander gevoeld. Toen Schiller hem in 1794 voorstelde zitting te nemen in de redactie van het literaire tijdschrift Die Hören, nam hij die uitnodiging gretig aan. De noodzaak om een podium te vinden voor zijn werk en om zijn sociale leven te verbeteren was groter dan zijn weerzin tegen Schiller.

Overigens maakte de weerzin in kwestie na enige tijd plaats voor diepe waardering. De vriendschap was voor beiden vruchtbaar. Ruim tien jaar hebben de twee gecorrespondeerd. Een keuze uit die correspondentie is nu verschenen in een Nederlandse vertaling en met annotaties van Aart Leemhuis: een aanwinst voor belangstellenden die het Duits onvoldoende beheersen om de oorspronkelijke tekst te lezen.

Men moet zich geen frivole voorstelling maken van de brieven van deze giganten. Ze wisselen van gedachten over letterkundige, cultuurfilosofische en wetenschappelijke kwesties. Er wordt noch gekeuveld, noch getutoyeerd. Nooit heet het:

' Ha, die Friedrich,' of: ' Mijn beste Johann.' De toon blijft vormelijk. Goethe spreekt Schiller aan met ' Weledelgeboren Heer'. En Schiller noemt Goethe ' Hoogedelachtbare Geheimraad'.

Beroemd geworden is een van de eerste brieven van Schiller aan Goethe, waarin hij diens werkwijze treffend typeert. ,,Uw schouwende blik die zo stil en zuiver op de dingen rust, brengt u nooit in gevaar af te dwalen. U zoekt het noodzakelijke in de natuur, maar u zoekt langs de moeilijkste weg, waarvoor iedere zwakkere kracht zich wel zal hoeden. U neemt de natuur in haar totaliteit om het afzonderlijke te begrijpen, in het geheel van haar verschijningen zoekt u de verklaringsgrond voor het individu.'' Het is alsof Schiller hier Goethe tracht te verklaren aan niemand minder dan Goethe, omdat, zoals hij schrijft, ' het genie voor zichzelf altijd het grootste geheim is'.

Goethe op zijn beurt levert commentaar op het werk van Schiller. Over een aantal nieuwe gedichten van Schiller schrijft hij, niet zonder een zeker venijn: ,,Zij hebben bijzonder voortreffelijke eigenschappen en ik zou zeggen dat ze nu zijn zoals ik vroeger van u verwachtte.'' Of, over hun vriendschap: ,,Het gunstige samengaan van onze beide naturen heeft ons al menig voordeel opgeleverd. U heeft mij de veelzijdige innerlijkheid van de mens met meer redelijkheid leren zien, u heeft mij een tweede jeugd bezorgd en mij weer tot dichter gemaakt, wat ik nauwelijks was.'' Er kwam een einde aan de briefwisseling doordat Schiller stierf aan wat waarschijnlijk chronische buikvliesontsteking is geweest. In zijn laatste brief aan Goethe schrijft hij dat hij zojuist een zware aanval van zijn ziekte heeft doorstaan, die hem ' tot in zijn fundamenten' heeft doen schudden. Hij besluit met de woorden: ,,Moge het u, en ook mij, met de dag en met het uur beter gaan, zodat wij elkaar spoedig met vreugde weerzien.'' Er volgt nog een korte ontmoeting met Goethe. Niet lang daarna, op 9 mei 1805, vindt Schiller de dood.

Goethe zou hem ruimschoots overleven, tot 1832. Gedurende die jaren moet hij zijn vriend en geestesbroeder hartstochtelijk hebben gemist. Daarover kan na lezing van dit indrukwekkende boek geen twijfel bestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden