Review

U BEGRIJPT DE TRAGIEK NIET

De expositie 'De tentoongestelde mens' duurt tot en met 20 juni, Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. Het gelijknamige boek, onder redactie van B. C. Sliggers, verscheen bij Walburg Pers, 96 blz., F 27,50.

Bezoeker: "Waarom een traan? Moeder natuur zelf verbaast ons met bizarre creaturen en u wilt de verwondering om die wanschepsels verbieden. Denk eens na: als ik Francesco Lentini met z'n drie benen tegen zou komen op straat en ik bleef stocijns voor me uitkijken, dan zou ik me niet als een normaal mens gedragen. Je zult kijken, of je wilt of niet, je ogen plakken vast aan verschijningen die tegelijkertijd hetzelfde en volkomen anders zijn dan jezelf. U had in 1918 op de Amsterdamse kermis toch ook niet om die 300 pond van de tienjarige Janna Drabbe heen gekeken! Vanwaar dat verbod op menselijke fascinatie?"

Medicus: "Ach, het zou van me mogen als het niet om zulke tragische aandoeningen ging. U staat de 2.32 meter van Rigardus Reinhout aan te gapen, terwijl die man een tumor in zijn hypofyse had, een woekering in het hersengebiedje dat de produktie van groeihormoon regisseert. U begrijpt de tragiek niet van die kolossale handen en kaak, als gevolg van een overproduktie aan groeihormoon. Reinhout is voor u de man die voor zijn levensonderhoud ansichten van zichzelf verkoopt, van een reus temidden van lilliputters. Het was de realiteit, ik weet het, maar op z'n 37ste was het door de tumor gedaan met hem. Zulke reuzen bestaan niet meer; we bestralen de hypofyse of halen haar weg. Die ingreep is goed te doen, al moet je voortaan de hormonen slikken die je zelf niet meer maakt. Dat leerde u niet in Teylers, u leerde er eigenlijk helemaal niets."

Bezoeker: "Ik begrijp uw verontwaardiging wel vanuit uw professie, maar waarom verplicht de medicus de leek om met doktersogen te kijken? Verplaats u in mij: net over de drempel in Teylers worden je ogen gevangen door een vitrine met misvormde kinderen op sterk water. Echt leven, echt vlees! Dat bent u gewoon misschien, maar ik geloofde mijn ogen niet. Wat is er onfatsoenlijk aan mijn verbazing over een kind zonder neus maar met een slurf boven het oog? Of een kind met een hoofd en twee lijfjes? En dan die foto's: een kind met een vormeloze kwab aan zijn wang die net zo groot is als het hoofd zelf, een kind met twee gezichten in een hoofd of met een uitstulping achterop de schedel? Wonderlijk! Ik wantrouw mezelf als ik uit schaamte zou schromen om deze schepsels te aanschouwen. Voor die fascinatie kun je je onmogelijk schamen."

Medicus: "Daarom zie ik niet in waarom deze spelingen van de natuur nu voor iedereen te kijk staan. Zo'n enorme kwab aan de kaak van die baby is een teratoom. Hoor het publiek: 'Wat een gigantische kanker zit daar. Wat een misvorming, het is maar goed dat het kind niet leefde!' Terwijl u moet weten dat de kinderchirurg van die baby gewoon een keurig ventje maakt. Hoe monsterlijk de kwab er ook uitziet, hij kan perfect worden verwijderd. Maar dat vernam de bezoeker niet in Teylers. Evenmin wat een teratoom is: u snapt niet dat embryonale cellen zich soms aan de centrale regie van het embryo onttrekken en een eigen weg inslaan. Aan de kaak of op de stuit van een gezonde baby ontwikkelt zich dan een gezwel met daarin allerlei weefsels als een rommeltje door elkaar. Je vindt er hersenweefsel in, tanden, stukjes kaak of lever. U tuurt maar naar die vormloze massa, terwijl u had behoren te leren hoe wonderlijk het eigenlijk is dat de embryonale ontwikkeling meestal normaal verloopt."

Bezoeker: "Typisch de preek van een medicus die Freaks van Leslie Fiedler niet heeft gelezen. Van kindsaf aan meten we ons met het andere: als kleuter voelde ik me een dwerg tegenover mijn vader, maar een reus ten opzichte van een baby. Door de eeuwen heen heeft de mens niets anders gedaan dan met pen en penseel zijn grenzen verkennen. In wanschepsels komen die in zicht. Maak u niet ongerust dat een bezoeker van Teylers nog gelooft in de absurde verklaringen van weleer over het ontstaan van deze wezens: Gods toorn, Gods eer, te weinig teelstof of een visioen tijdens de zwangerschap, we zijn niet achterlijk. Ik kijk slechts, zonder spot of hoon, naar hoe ik had kunnen zijn. Een mens met elefantiersbenen wellicht, met van die reuzevoeten waar mijn lichaam als onder een parasol tegen de zon zou kunnen schuilen, schrijft Fiedler."

Medicus: "Goed, zonder spot, maar niettemin vermaakt u zich om ellende die u niet kent. U staart in Teylers naar elephantiasis-benen van een Italiaanse die er opmerkelijk goed uit ziet. Had u zulke benen, dan gaf ik weinig voor uw leven, als de chirurg ze niet op tijd amputeerde. Realiseer je hoe de voeten van een vierjarig kind met elephantiasis al gegroeid kunnen zijn: maat 50 of meer. De benen zijn zo extreem doorbloed dat ze alle voeding opslorpen. Er is niet tegen aan te eten, de rest van het lijf wordt volkomen uitgemergeld. En dan moet je beslissen bij een vierjarige een been of zelfs allebei te amputeren, omdat ze anders spoedig het hele lijfje opeten. Als u de grenzen van het mens-zijn wilt verkennen, stel u dan op de hoogte van de realiteit."

Bezoeker: "U bent werkelijk vergeten dat u medicus bent en de meeste mensen niet. Hoe lang is het geleden dat dwergen, reuzen en Siamese tweelingen figureerden op kermissen, op hoven en in circussen, het beroemde Barnum & Bailey Circus voorop. Lees in Fiedler hoe we in afwijkende verschijningen al sinds jaar en dag de ultieme ander projecteren, om er vervolgens naar op zoek te gaan. Zo vertelt een dwerg aan Fiedler hoe hem werd gevraagd in de meest bizarre erotische sessies mee te spelen als een immens potente mini-man of extreem perverse dwerg-homo. En zo ontdekte Velasquez de elegantie van de mensheid in het dwerg-meisje op zijn schilderij Las Meninas. Ik weet ook wel dat we het niet ethisch verantwoord meer vinden om de reus Rigardus op de markt met een centenbakkie te laten rondgaan, maar sta me toe dat ik in het Teylers Museum dwergen en reuzen meet naar mijn eigen maat om te beseffen wat en hoe ik nooit zal zijn."

Medicus: "Hier gaan onze wegen werkelijk uiteen. U maakt cultuur van wat wij aan droefenis op ons af zien komen. Begrijpt u niet dat. . .: de kinderchirurg prof. Molenaar van het Sophia kinderziekenhuis in Rotterdam schudde zijn hoofd toen hij Jean Libbera op de foto zag met die halve 'broer' Jacques die uit zijn buik groeide: 'Tragisch', zuchtte Molenaar aangedaan, en seconden later nog eens: 'Och, droevig en zielig. Mij zullen ze niet zien in Teylers.' Die chirurg hanteert haast dagelijks het lancet op die kleine lijfjes."

Bezoeker: "Dokter, ik ben maar een museumganger. Laat ik u nog een keer proberen te overtuigen. Als wij ons bewegen op een continuum tussen de perfecte schoonheid en het monsterlijke, wat is er voor ons dan fascinerender dan het aanschouwen van zeg maar het 'uiterste leven' van de mens? The Beauty and the Beast. Misschien is het een nieuwsgierigheid door huiver gedreven. Of is het dezelfde nieuwsgierigheid die John Merrick, de Elephant Man, het leven kostte? Zo groot en zwaar was zijn hoofd, dat hij niet liggend kon slapen, omdat de enorme huidkwabben naar achteren vielen en zijn nek ontwrichtten. Hij sliep zittend, met het hoofd op zijn opgetrokken knieen. 'Mocht ik een keer liggend slapen, net als een gewoon mens', verzuchtte hij soms. Die laatste nacht heeft hij geprobeerd om te zijn wie hij nooit kon zijn; de ander. Hij is liggend gevonden."

"U denkt toch niet dat ik me harteloos zit te amuseren om het verdriet van die man? Ik bemerk slechts dat er aan de fascinatie geen einde komt. Lees in Fiedler Freaks over de Siamese tweeling Chang en Eng en kijk naar hun foto. Dat op dat potje ook een dekseltje paste; die twee samen hebben bij de gezusters Sarah Ann en Adelaide Yates 22 kinderen verwekt. Hoe deden ze dat, vraag je je af! Dat is geen spot, verre van."

"Hun aangrijpende dood confronteert ons met het absolute onvermogen ons te verplaatsen in een zo ander mens. Alleen de dood kon hen bevrijden van hun levenslange slavernij ten opzichte van elkaar. Chang dronk hevig en Eng moest meer en meer het gewicht van zijn aanhankelijke en knorrige broer dragen. Tot Eng op de ochtend van 7 januari 1874 aan zijn zoon vroeg 'How is your Uncle Chang?', waarop de jongen zei 'Uncle Chang is cold, Uncle Chang is dead'. De paniek, de laatste uren van Eng met de dode broer Chang aan hem vast. . ., ik dacht eraan toen ik in Teylers hun portret zag en was er sprakeloos van."

"Dat heb ik natuurlijk in mindere mate bij het zien van Peerke van Gorp's klomp van pakweg maat 70. Maar ik zou hebben meegelopen in de stoet van duizenden die de reus Daniel Cajanus in maart 1749 naar zijn graf bracht. Niet om me te vergapen aan de enorme lijkkist, maar louter om bij de dood van een reus te peinzen over diens leven. U bent een dokter van deze tijd, zou Fiedler zeggen. We staan er amper meer bij stil dat we een kind met een afwijking patient noemen, waar het vroeger werd vereerd of geexploiteerd. U verbiedt mij de verwondering om misvormingen, omdat uw dokterseed geen enkele relativering meer toelaat op het gebod om deze misvormingen te corrigeren. Daarom mag ik niet lachen en me verbazen om Myrtle Corbin, de vierbenige vrouw van Texas, die twee bekkens had en vijf kinderen kreeg: twee van de 'ene kant', drie van de andere. Maar met de verbazing verbiedt u me in wezen ook het begrip voor de ellende van deze mensen."

Medicus: "Dat begrip zal u niet opdoen op zo'n kermis van rariteiten. Ik snap ook wel dat het storm loopt in Teylers voor deze sensatie in gesublimeerde vorm. Maar hoe u uw nieuwsgierigheid ook verkoopt, u vermaakt zich om treurige afwijkingen waar wij meestal pas in de tweede helft van de zwangerschap achter komen. Daar staan we dan, machteloos. En niet zelden na de geboorte nog. Zo'n Myrtle Corbin, een kind met twee extra beentjes heb ik geopereerd. Je kunt ze eraf halen, maar je begrijpt dat het bekken van dat kind dan wel verschrikkelijk open ligt. Niettemin, het gaat, en dat laat je de collega's weten via de vakbladen. Een keer en nog een tweede keer, maar het druist ernstig tegen mijn gevoel in om er vanwege het bizarre nog verder mee te koop te lopen."

"Ik sprak net over teratomen: die groeien soms in de buikholte van een baby, wat als het ware de indruk wekt van een baby in een baby. Je kunt ze goed verwijderen, weten we inmiddels. Klaar uit! Maar soms zijn er collega's die een nieuw succes op dit gebied per se weer aan de medische literatuur willen slijten. Dat begrijp ik niet. Ik geloof dat ik tegenover de natuur te vaak heb moeten passen om voor die onbescheidenheid enig begrip te kunnen opbrengen."

"Tegenover de grillen van de natuur hebben medici nog te vaak twee linkerhanden. Of de geest weet niet te beslissen, en soms kan dat ook niet. Chang en Eng hadden in deze tijd met hun vrouwen als een normaal klavertje vier in een dubbel woonhuis naast elkaar gewoond. Prima te scheiden die twee. Maar u kijkt in de vitrine in Teylers naar een Siamese tweeling die met elkaar zijn vergroeid van vlak onder de hals tot en met de buikholte. Je tobt en tobt, en dan blijken ze teveel organen samen te delen. Het is niet aan een arts om te kiezen voor een van de kinderen. En dan sterven beiden: diep tragisch. Verwacht van mij dan ook geen waardering voor mismaaktheid als amusement."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden