Vandaar dit boekFrederik Heemskerk

Twee premiers in de familie, dat was een recept voor ongeluk

In de rubriek ‘Vandaar dit boek’ vertellen schrijvers over hun drijfveren achter het schrijven van een boek. Deze keer: Frederik Heemskerk (1939), voormalig advocaat, officier van justitie en strafrechter bij het Haags gerechtshof.

Over de ondertitel van het boek hebben we nog flink gediscussieerd. De uitgever wilde er ‘ondergang’ van maken. Dat vond ik te kort door de bocht. Het woord ‘teloorgang’ is beter. Vooral de generatie na Jan Heemskerk Azn. en zijn zoon Theodoor, die beiden premier waren, heeft het moeilijk gehad. ‘Van vader op zoon’ is ook een postuum eerbetoon, vanwege alles wat zij hebben doorstaan.

In de loop der jaren had ik al de nodige documentatie over de familie verzameld. Na het voltooien van mijn boek over de naoorlogse zuiveringszaak tegen Willem Mengelberg, de dirigent van het Concert­- gebouworkest, ben ik aan dit boek gaan werken. Tijdens het schrijven veranderde mijn beeld van mijn grootvader Theodoor en overgrootvader Jan. Laatstgenoemde, drie keer premier in de tweede helft van de negentiende eeuw, leek me altijd een wat stugge man. Dat bleek mee te vallen. Hij was een behendig politicus en wist dat aardig te combineren met zijn familieleven.

Theodoor stond vanwege zijn joyeuze houding tijdens debatten bekend als de verpersoonlijking van het jolig christendom. Maar politiek heeft hij het een beetje laten liggen door zich uit koppigheid vast te bijten in een langdurig conflict met Abraham Kuyper. Anders had hij misschien na zijn eerste periode tussen 1908 en 1913 nog een tweede keer premier kunnen worden. Privé was hij een zo goed als onzichtbare vader. De politiek was een vlucht uit zijn ongelukkige tweede huwelijk.

Kanarie

Zijn eerste vrouw overleed jong. Zijn tweede echtgenote was een veel jongere Russische zangeres/pianiste. Mogelijk zocht deze Lydia een vaderfiguur. Zij had een operazangeres van naam kunnen worden. Nu werd Lydia als vrouw van een antirevolutionair politicus een gekooide kanarie in een vreemd land. Theodoor wilde vanwege de politiek met het gezin in Den Haag wonen. Zij wilde haar uitgaansleven in Amsterdam niet opgeven en wist gedaan te krijgen dat ze met hun kinderen in de hoofdstad kon blijven. Die uit het eerste huwelijk werden na haar komst naar kostscholen verbannen. Het betekende dat ze alle vijf te maken kregen met een grotendeels afwezige vader én moeder. Dat liet flinke sporen na. Mijn vader heeft uiteindelijk een einde aan zijn leven gemaakt.

Er zou sprake kunnen zijn van erfelijkheid. Mijn betovergrootvader, de vader van Jan Heems­kerk Azn., was manisch-depressief. Maar mijn vader Frits en zijn broers en zusters lijken toch vooral beschadigd door hun opvoeding. Ze groeiden bovendien op in de verlammende schaduw van de twee bekende politici. De vergankelijkheid van roem heeft in ons voordeel gewerkt. De vierde generatie is er redelijk ongeschonden uitgekomen. Slechts sporadisch brachten mensen mij in verband met mijn voorvaders. Ik herinner me een tentamen staatsrecht tijdens mijn studie rechten in Leiden. De hoogleraar vroeg me of ik als Heemskerk eigenlijk niet op de Vrije Universiteit in Amsterdam had moeten zitten. Maar ja, die man wist natuurlijk alles van parlementaire geschiedenis.

Mijn vader overleed in 1962. Zelfdoding was in die tijd nog een taboeonderwerp. Tegelijkertijd had de tragische gebeurtenis na jaren in het teken van zijn ziekte ook een bevrijdende uitwerking. Twintig jaar geleden had ik er nog niet aan moeten denken, maar op een gegeven moment vind je de juiste bewoordingen om dit soort pijnlijke onderwerpen op te tekenen.

Frederik Heemskerk
Van vader op zoon. Opkomst en teloorgang van het premiersgeslacht Heemskerk.
Boom; 256 blz. € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden