Review

'Twee kapiteins op één schip, dat gaat niet'

,,Het was het begin van de zomer, het was buiten nog licht. Hij liep over de Boompjes, eenzaam om dit uur. Af en toe klonk het getoeter van een stoomboot in de verte. De majestueuze geluiden weerkaatsten over de ontzaglijke waterbassins, de schoonste, machtigste, massaalste geluiden die de mens heeft geschapen, de vorstelijke stemmen der zeeboten. Hij had er maar even aandacht voor. (. . .) Hij had niet meer die aanvallen van schijndronkenschap, maar zijn hoofd voelde nog licht, dikwijls was hij zijn denkleven geheel kwijt, en hij wist niet hoe hij ging.'

De man in wiens binnenste we hier kijken is Jacob Willem Katadreuffe, de trotse en koppige hoofdpersoon uit 'Karakter - roman van zoon en vader' (1937) van F. Bordewijk, en de stad waarover het gaat is Rotterdam. Zojuist heeft Katadreuffe voor de derde keer moeten beleven dat de deurwaarder Dreverhaven zijn faillissement heeft aangevraagd.

Het schrijnende van het geval is dat Dreverhaven zijn biologische vader is. Op zijn wandeling langs de Maasoever schiet Katadreuffe bij het zien van een dronkeman de Waterhondsteeg in. Hij kijkt om zich heen en merkt dat hij wordt gevolgd. Niet door de dronkaard, maar door zijn vader.

Pas dan realiseert hij zich dat hij in een schemertoestand op weg naar zijn vader is. Het is de vader opnieuw niet gelukt om hem klein te krijgen, briest Katadreuffe tegen de man. Spottend biedt de vader hem het heft van een open dolkmes: ,,Pluk dan nu ook maar meteen alle vruchten van je overwinning. Ik sta weerloos.' Maar Katadreuffe is nog net niet verblind genoeg om een vadermoordenaar te worden. Hij laat het mes vallen tussen de spijlen van een waterrooster. Katadreuffe is geen Oedipus.

Zo'n vierendertig jaar geleden las ik 'Karakter' voor het eerst, met rode oren, 's avonds in bed. Het was nog vóór het jaar 1968 waarin de tegencultuur begon te zagen aan de poten van het patriarchaat. Ik wist dat mijn vader, die halverwege de jaren vijftig uit ons leven was verdwenen, altijd gek op dit boek was geweest.

In die tijd vond ik andere dingen spannender dan lezen, maar koos het boek omdat je het voor je lijst mocht lezen - dat je destijds op het gymnasium kon volstaan met de 'Donald Duck' hoorden we later pas. Hoewel ik de oude Grieken fantastisch vond, herkende ik in Odysseus en Oedipus weinig en in Katadreuffe des te meer. De biologische vader in 'Karakter' die door de onvermurwbare moederfiguur buiten spel wordt gezet leek letterlijk uit mijn leven gegrepen. Mijn moeder was een flinke vrouw, maar toch net iets minder trots dan de 18-jarige dienstbode Joba Katadreuffe, die kort nadat ze Jacob had gebaard, tegen de arts en verpleegsters stoïcijns volhield dat haar kind nooit een vader zou hebben.

Even heb ik getwijfeld tussen 'The Expressions of the Emotions in Man and Animals' (1872) van Darwin als het beste boek van het millennium of 'Die Traumdeutung' (1900) van Freud. Maar net als Shakespeare en Erasmus zijn Darwin en Freud verre helden uit een andere tijd. 'Karakter' is directer en staat midden in onze tijd.

Opvallend is de oer-zakelijke en Rotterdamse toon. Nergens wordt beter begrepen dat het in het leven altijd tobben blijft. Aan lieden met een melancholieke inslag geen gebrek: de advocaat De Gankelaar, de conciërge Graanoogst en Katadreuffe zelf, die zijn grote liefde Lorna Te George laat lopen vanwege zijn tomeloze ambitie. Inclusief de meisjes met liefdesverdriet zijn ze allemaal rijp voor de psychiater.

Dreverhaven is een man van shakespeareaanse allure. Hij broedt snode plannen uit, maar wordt hij tegengewerkt dan gaat hij tekeer als een beest. Op zekere dag trekt de geldschieter zich terug, waarop Dreverhaven zich aan zijn schizoïde dienstbode vergrijpt. Ze raakt zwanger en wil niets meer met hem te maken hebben. Dreverhaven reageert destructief en verdoet zijn leven met gokken en lichte vrouwen.

De enige frisse figuur is Jan Maan, de commensaal en vriend van Katadreuffe. Maar deze gebruikt zijn hersens te weinig en bovendien is hij communist. Bordewijk, geboren en opgegroeid in Amsterdam, beschrijft de Rotterdamse mentaliteit met sympathie. Dat het sigarenzaakje van Katadreuffe in Den Haag mislukt, is geen wonder. ,,Rotterdam is onze stad, wij zijn geen mensen voor Den Haag', zegt Joba tegen haar zoon. De echte rijkdom woont trouwens in Hillegersberg, zoals Mr. Stroomkoning, de hoogste baas van het advocatenkantoor.

Behalve het visioen dat Katadreuffe krijgt vóór het advocatenkantoor en het 'incident' in zijn leven, jufffouw Te George, valt me ineens de tegenstelling op tussen Rotterdam-Zuid en Rotterdam-Noord, gescheiden door de Maas. Katadreuffe woont in Noord, Te George bij de Groene Zoom in Rotterdam-Zuid. Mijn ouders groeiden op aan weerszijden van de rivier. Een wereld van verschil.

Katadreuffe's deceptie is dat de triomf op zijn vader achteraf helemaal geen triomf blijkt te zijn. Als hij eenmaal advocaat geworden is, zoekt hij zijn vader nog eenmaal op, om afscheid te nemen. ,,Ik erken u niet meer als vader, u bestaat niet meer voor mij', schreeuwt hij zijn vader toe. ,,U heeft me altijd tegengewerkt.' ,,Of méégewerkt', antwoordt zijn vader.

Echt afscheid nemen kun je pas vlak voor iemands dood. In 1975 stierf mijn vader in Londen. Op de valreep, een week voor zijn dood, wilde hij de vier kinderen uit zijn eerste huwelijk nog eenmaal zien. Hij maakte een verzwakte indruk, maar vroeg me heel direct waarom ik nooit contact met hem had gezocht. Hij bleek te weten dat ik net was getrouwd. Verder wilde hij van mijn zusters en mij weten of bij ons thuis nog het schilderij aan de muur hing met die twee oude mensen in het bos. Hij had het destijds voor veel geld op de Lijnbaan gekocht. We knikten. Over het huwelijk met mijn moeder was hij kort: ,,Twee kapiteins op één schip, dat gaat niet.' Maar over 'Karakter' geen woord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden