PortretBudapest Concert

Twee beroertes leggen pianist Keith Jarrett waarschijnlijk voorgoed het zwijgen op

Keith Jarrett in 2014.Beeld Daniela Yohannes

Veelzijdiger dan Keith Jarrett zijn pianisten zelden. Jazz, improvisatie, klassiek, Jarrett kon alles. Twee beroertes leggen hem nu waarschijnlijk voorgoed het zwijgen op.

Applaus bij een optreden is natuurlijk de gewoonste zaak van de wereld. Toch is de manier waarop het publiek doorgaans applaudisseert bij een concert van pianist Keith Jarrett veelzeggend. Ook weer op Jarretts nieuwste, net verschenen, live-plaat ‘Budapest Concert’ is te horen hoe die ovatie opvallend aarzelend begint. Er klinkt iets van ongeloof in door, alsof het publiek niet helemaal zeker is of het wel echt gehoord heeft wat het zo-even hoorde. Pas als het besef indaalt dat de luisteraar zich niets heeft verbeeld, zwelt het applaus aan.

Vreemd is dat niet. Jarrett is een meesterlijk improvisator die juist omdat hij ter plekke de meest briljante harmonische wendingen verzint, de luisteraar ervan doordringt hoezeer een improvisatie een gefixeerd toeval is. In die paar seconden voordat het publiek zich in een ovationeel applaus ontlaadt, beseft het ineens uit hoe talloos veel mogelijkheden Jarrett zijn fenomenale ingevingen gevonden heeft. 

Hebbelijkheden

Dat ‘vinden’ vraagt focus en volledige concentratie. Mede daardoor staat Jarrett ook bekend om zijn verbolgen reacties op publiek dat niet stil luistert, dan barst hij in huilen uit, begint een bijtende tirade of rent van het podium. Net als over een andere hebbelijkheid van Jarrett, het gekreun en geneurie waarmee hij zijn pianospel begeleidt, is daarover vaak lacherig gedaan. Onterecht, de aandacht die Jarrett van zijn publiek eist, is maar een schijntje van de concentratie en toewijding die hij van zichzelf vergt. Het is dan ook geen nuk van een verwend musicus, maar een noodzakelijke voorwaarde om te komen tot het soort geniale muzikale ingevingen waarmee Jarrett zijn publiek zo vaak begeesterde.

Begeesterde. Helaas staat dat woord in de verleden tijd. Recent werd bekendgemaakt dat Jarrett na twee beroertes deels verlamd is geraakt en hij, tenzij er een wonder gebeurt, nooit meer zal kunnen optreden. Dat nieuws geeft veel extra lading aan het toch al ontroerende ‘Answer Me, My Love’ waarmee Jarrett ‘Budapest Concert’ besluit. En aan het dolenthousiaste gejuich dat erna opklinkt, dit keer nu eens zonder enige aarzeling.

Het grote talent van de op 8 mei 1945 geboren Jarrett wordt al op zeer jonge leeftijd herkend. De Amerikaanse pianist met Hongaarse wortels lijkt aanvankelijk het typische leven van een klassiek wonderkind tegemoet te gaan, maar Jarrett komt als tiener in de ban van jazz en kiest een andere weg. Hij speelt even bij de beroemde Jazz Messengers van drummer Art Blakey, waarna hij in de groep van saxofonist Charles Lloyd terechtkomt, een van de populairste jazzacts van de late jaren zestig. Vervolgens speelt hij nog kort in de elektrische band van trompettist Miles Davis, maar Jarrett heeft dan al meerdere albums onder eigen naam uitgebracht en zal na het verlaten van Davis’ formatie bijna alleen nog als bandleider of solo optreden. 

Köln Concert

Pas dertig is Jarrett als hij met ‘The Köln Concert’ in 1975 een eclatant artistiek en ook commercieel succes boekt. Wereldwijd wordt Jarrett vervolgens jaar in jaar uit gevraagd net zulke langdurige en diepgravende solo-optredens als The Köln Concert te geven. Steeds weer een compleet concert improviseren, vergt het uiterste van de pianist. Hij raakt fysiek en mentaal uitgeput en belandt in een crisis die grote gevolgen voor zijn verdere loopbaan heeft. 

Jarretts Nederlandse collega-pianist en labelmate Wolfert Brederode constateert met spijt dat Jarrett na die inzinking nauwelijks nog gecomponeerd heeft. Brederode: “Ontzettend jammer, hij schreef zulke mooie nummers, die zowel melodisch als ritmisch heel verfijnd en verrassend zijn. Daarna heeft hij alleen nog geïmproviseerd of composities van anderen gespeeld. Ook dat deed hij ongelooflijk goed. Ik vind het vooral opmerkelijk hoe dicht hij in die standards bij de oorspronkelijke melodie blijft en toch de vrijheid vindt om ze tot iets nieuws om te vormen.”

Die bestaande stukken bieden Jarrett het houvast dat hij nodig heeft om het plezier in muziek te hervinden. Samen met de kort geleden overleden bassist Gary Peacock en drummer Jack DeJohnette vormt Jarrett het Standards Trio dat bekend jazz-repertoire volledig naar de hand zet en opnieuw uiterst succesvol zal blijken.

Veelzijdigheid onderbelicht

Zo succesvol dat daardoor Jarretts extreme veelzijdigheid nogal eens onderbelicht raakt. Want Jarrett was niet alleen pianist, hij heeft allerlei instrumenten bespeeld en was vooral als saxofonist heel goed. En Jarrett was zeker ook niet alleen een jazzmusicus. Zijn klassieke platen verdienen meer aandacht. De manier waarop hij Johann Sebastian Bach of Dmitri Sjostakovitsj vertolkte, zal voer voor discussie blijven, maar uit zijn interpretaties spreekt hoe dan ook een geweldige eigenheid.

Vermoedelijk is dat onmiskenbare stempel dat Jarrett drukte op alles wat hij aanpakte, de duidelijkste blijk van zijn immense talent. Wolfert Brederode herinnert zich nog levendig zijn eerste kennismaking met Jarrett: “Ik was totaal overdonderd. Er kwam zoveel voorbij: intensiteit, lyriek, vrijheid, melancholie en geïmproviseerde jazz, naast bijna klassiek spel. En dan die bedrieglijke eenvoud en abstractie in zijn spel terwijl alles toch als één geheel, één verhaal klonk. Dat is eigenlijk Jarrett en zijn hele oeuvre in en notendop. Ik ken geen enkele pianist die op zo’n ongelooflijk niveau zoveel hoeken van het pianospel, improvisatie en tal van stijlen heeft verkend en toch zo herkenbaar is.”

Het is een nog onwennig en beklemmend idee dat Jarretts oeuvre nu is afgesloten, maar zeker is dat de luisteraar in Jarretts omvangrijke catalogus steeds weer iets ontdekken zal wat hij nog niet eerder hoorde, ook in die paar elegante akkoorden van de laatste toegift ‘Answer me, My Love’ en zelfs in het aanhoudende applaus dat erop volgt.

Keith Jarrett - Budapest Concert (ECM Records)

Lees ook:

CD’s op vrijdag: Keith Jarrett, Beck en Reinoud Van Mechelen

Keith Jarrett gaat hoorbaar tot het uiterste in zijn improvisaties op ‘Munich 2016’ en weet de luisteraar soms intens te ontroeren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden