Expositie

Turner in Stadsarchief Amsterdam: in 1857 zag je nog spiegelend grachtenwater en een lege binnenstad

Benjamin Brecknell Turner (1815-1894). Westermarkt met Westerhal, 1857. Albuminedruk van calotypie, 27,3 x 38,8 cm. Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Op de allereerste stadsfoto's zijn nauwelijks mensen te zien, de sluitertijd was veel te lang. In het Amsterdamse Stadsarchief is een serie van die vroege foto's van de hoofdstad te zien, die door de rust tijdens corona opeens heel actueel lijken.

Een lege stad is tijdloos. De foto's van afgelopen maart en april van het centrum van Amsterdam, waar vanwege de gesloten horeca en het ontbreken van bezoekers van buiten nauwelijks nog iemand op straat liep, waren surrealistisch. Het was of met het leven ook de tijd was verdwenen.

Amstel bij de Halvemaansbrug (spiegelbeeld), 1857 calotypie, 30,0 x 39,7 cm.Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

In het Amsterdamse Stadsarchief is nu een kleine, fraaie gratis tentoonstelling ingericht met vroege foto's van de hoofdstad die dat beeld van tijdloosheid versterken. Centraal staat één foto uit 1857 van de Westerhal, een gebouw dat van 1619 tot oktober 1857 op de plek stond waar nu ongeveer het Homomonument is. Op de voorgrond spiegelt het water van de Keizersgracht, daarachter staat de Westerkerk. Op de klok van de kerk is het kwart over negen. Het moet daar, toen, op dat tijdstip, druk zijn geweest maar vanwege de minutenlange sluitertijd lijkt het er uitgestorven.

Photographic tour

De grote, haarscherpe foto van 30 bij 40 centimeter, is gemaakt door Benjamin Brecknell Turner. 'To Holland with Humphrey Chamberlain', schreef hij in 1857 in zijn logboek. Van 17 mei tot 3 juni bezocht de Britse waskaarsenfabrikant met zijn zwager ons land. Niet voor de handel, maar voor een 'photographic tour'. In die twee weken maakte hij zestien geslaagde foto's, de negatieven zijn alle zestien bewaard gebleven en als reproductie in de expositie te zien, het archief bezit drie afdrukken. 

Rokin bij de Grimburgwal, 1857. Albuminedruk van calotypie, 27,9 x,38,6 cm. Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Deze tentoonstelling is op korte termijn gemaakt, met financiële steun die eind april werd toegezegd door de Vereniging Rembrandt en de Turing Foundation om 45 musea speciaal aandacht te geven aan één of enkele stukken uit eigen collectie.

Zestien foto's klinkt voor hedendaagse begrippen als weinig, maar conservator Anneke van Veen vindt het een hele prestatie. Eerst moest de fotograaf een standpunt kiezen, de juiste hoek, de goede lens en diafragma's, en dan moest het negatief meerdere minuten belicht worden. Bovendien moest het weer gunstig zijn: regen of dikke bewolking maakte fotograferen onmogelijk. 

De Westerhal was al sinds de bouw vastgelegd op prenten en schilderijen. In de tentoonstelling is, naast prenten en andere foto's van de Westerhal, een prachtige met waterverf ingekleurde pentekening te zien uit ongeveer 1665 van schilder en uitvinder Jan van der Heijden. Onderwerp was de Westerkerk, de Westerhal verdwijnt grotendeels achter de bomen. Toch is er grote gelijkenis met de foto van Turner van twee eeuwen later: de spiegeling in het water eist minstens zo veel aandacht op als de gebouwen erachter.

Keizersgracht met Felix Meritis, 1857. Albuminedruk van calotypie, 27,9 x 38,0 cm Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Het was de Turner met zijn foto niet te doen was om een snapshot van een monument in een grote stad. Hij fotografeerde normaal gesproken het Engelse pittoreske landschap: kronkelende weggetjes, bomen en spiegelende vijvers. Blijkbaar was de grote hoeveelheid water in Amsterdam genoeg aanleiding om voor één keer zijn camera, lenzen en fotopapier mee te nemen over het Kanaal. De papieren negatieven gaven, anders dan de modernere glasnegatieven, zachtere, subtiele grijstonen en minder scherpe lijnen. Turner wilde geen precisie, hij zocht de mooiste plaatjes. En het zijne is inderdaad nog steeds betoverend en, mede door de afwezigheid van mensen, prachtig tijdloos en stil.

Amstel gezien naar de Munt (spiegelbeeld), 1857 calotypie, 30,2 x 39,6 cm.Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

★★★★☆
'Turner - Stilte in de Stad' is tot 25 oktober gratis te zien in de Schatkamer van het Stadsarchief van Amsterdam. www.amsterdam.nl.

Lees ook:

Wat corona doet met een mensenleven, in smartphonefoto’s

Hoe ervaren mensen wereldwijd de lockdown? Fotograaf Marcel Brons ging op onderzoek uit en bedacht een manier om mensen thuis te fotograferen, tussen hun eigen spullen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden