null Beeld

TaalTon den Boon

Tuig van de richel? Vroeger had Wilders vee van de richel gezegd

In 2017 typeerde Geert Wilders journalisten van RTL Nieuws op Twitter kortweg als ‘tuig’. Afgelopen week breidde hij zowel de formulering als de doelgroep uit in zijn tweet ‘Journalisten zijn – uitzonderingen daargelaten – gewoon tuig van de richel’.

Als Wilders zijn afkeuring over anderen uitspreekt, gebruikt hij soms ‘uitschot’ of ‘schorriemorrie’, maar hij heeft een voorkeur voor ‘tuig’. Daarmee maakte hij ooit ook de samenstelling tuigdorp (afgelegen plek voor asocialen), die nu zelfs in het woordenboek staat.

Tuig is afgeleid van het oude werkwoord ‘tijgen’ (trekken) en betekent oorspronkelijk gereedschap (voor de metaaltrekkerij) en vervolgens dingen die je nodig hebt om iets te doen of te maken (zoals in paardentuig en wapentuig). In de zeventiende eeuw ging het woord tevens ‘slechte spullen’ en ‘volk van laag allooi’ betekenen.

‘Tuig van de richel’ is voor het eerst aangetroffen in het midden van de negentiende eeuw, net als de variant ‘volk van de richel’. De toevoeging ‘van de richel’ wordt soms als typisch Amsterdams beschreven. Zo heeft Israël Querido het in zijn roman Levensgang (1901), die vol staat met Amsterdamse volkstaal, over ‘fèe van de riggel’. De variant ‘vee van de richel’ is al te vinden in het kluchtspel De helleveeg (1790) van A. Loosjes en is mogelijk de oudste variant van de uitdrukkingen met ‘van de richel’.

Vroeger werd ‘vee’ namelijk figuurlijk gebruikt als scheldwoord voor mensen die zich mensonwaardig of beestachtig gedroegen. De toevoeging ‘van de richel’ is waarschijnlijk louter versterkend bedoeld, al zijn er pogingen gedaan om ‘de richel’ te verklaren als een goedkope zitplaats in het theater (voor het gewone volk) of als een balk in de koeienstal die ‘de richel’ zou hebben geheten. In dat geval zou ‘van de richel’ later zijn overgedragen van vee op volk en tuig. Dat tuig van de richel heet trouwens steeds vaker kortweg ‘richeltuig’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden