In het midden: Yela de Koning als Helena.Beeld Bowie Verschuuren

RecensieTheater

‘Trojan Wars’ is bingewatchen in het theater, met Aphrodite in de vaginabroek van Janelle Monae

In ’s werelds oudste oorlogsverhaal, de Ilias, worden vrouwen ontvoerd, vermoord en verkracht, maar komen ze nauwelijks aan het woord. Daar brengt de jongerenvoorstelling ‘Trojan Wars’ verandering in.

Helena staat met gekruiste armen op het podium. In de zaal klinkt een rapnummer met een luide reggaetonbeat. ‘Helena, schatje doe wat je belooft. Geef me niet je hart, maar geef me je hoofd.’ Het blijkt een schunnig liedje dat de Trojaanse soldaten zingen op het slagveld.

De scène valt midden in ‘Trojan Wars’ van HNTjong, de jeugddivisie van Het Nationale Theater. Het stuk gaat 14 maart in première en geeft een moderne draai aan ’s werelds oudste oorlogsverhaal: de Ilias.

Dat moderne is op ieder niveau van de voorstelling te vinden. Zo zijn er Banksy-achtige muurschilderingen in het decor en verschijnt Romana de Vrede als Aphrodite in de vaginabroek die R&B-zangeres Janelle Monae draagt in de muziekvideo bij de feministische pophit ‘Pynk’.

Maar het begint al bij de titel. “Ilias klinkt gymnasiaal, dat schrikt veel jongeren af”, zegt regisseur en artistiek leider Noël Fischer. “Ik wilde niet dat je denkt dat je hier Grieks voor gestudeerd moet hebben, terwijl je wel kunt bingewatchen op Netflix waar gewoon de serie ‘Troy’ staat. En de titel is in het Engels omdat films en games dat ook zijn.”

Vanja Rukavina als Odysseus.Beeld Bowie Verschuuren

Trojan Wars is zelf ook gemaakt om te bingewatchen. De voorstelling bestaat uit drie afleveringen – ‘Happy Party’, ‘Slagveld bij Troje’ en ‘Onderwereld’ – en duurt met pauzes erbij maar liefst vijf uur.

Het theater wordt een festivalterrein

In die pauzes wordt het theater een festivalterrein. Het publiek krijgt polsbandjes, en er is dans, muziek en eten. Maar de ervaring in de foyer maakt tevens deel uit van het verhaal. Na de eerste aflevering slaat de feeststemming om, het is oorlog, en het publiek wordt in twee kampen opgesplitst.

Ook op het podium worden jongeren bij het verhaal betrokken. Naast negen acteurs (die elk meerdere personages vertolken) en tien net afgestudeerde mbo-spelers en -dansers, staan per voorstelling tot wel 25 middelbare scholieren met kleine rollen op de planken. Al met al passeren meer dan honderd personages de revue.

“Voor jongeren gebeurt dit normaal niet”, zegt Fischer, doelend op de schaal van het project. “Het is ook heel spannend om te doen. Toen we tweeënhalf jaar geleden ons plan aan schouwburgen voorlegden, zeiden die: ‘Sorry, een marathon met vierhonderd jongeren in het publiek? Die gaan de hele boel afbreken’. Dan vroeg ik of zij het belangrijk vonden om jongeren te bereiken. Dat vonden ze heel belangrijk natuurlijk, je wil nieuwe aanwas.”

Yela de Koning als Andromage en Bram Suijker als Achilles na de dood van Hektor (Vanja Rukavina).Beeld Bowie Verschuuren

Om zich van die aanwas te verzekeren, zette HNTjong een educatieprogramma op: dramadocenten kwamen workshops geven op middelbare scholen in alle steden waar Trojan Wars speelt. Fischer: “Wanneer de scholieren naar de voorstelling komen, zijn diezelfde docenten erbij om ze het hele circuit mee door te nemen.”

Oorlog komt door sociale media heel dichtbij

Fischer heeft twee puberdochters, waardoor ze van dichtbij ziet waar jongeren zich zorgen over maken. Oorlog is een van de thema’s die hen bezighouden. “Voor jonge mensen komt oorlog door beelden op sociale media heel dichtbij.” Ook vindt ze het belangrijk om in jeugdvoorstellingen te focussen op de toekomst. “De wereld is immens aan het veranderen. Het witte patriarchaat komt vroeg of laat tot een einde.”

Dat idee loopt als een rode draad door Trojan Wars. Om te beginnen is de cast divers. Zo worden bijna alle goden, behalve Apollo, gespeeld door mensen van kleur. Ook wordt er gespeeld met gender: Romana de Vrede speelt Agamemnon, Yamill Jones speelt de godin Artemis. Maar één van de opvallendste keuzes, is dat vrouwen in deze versie van de Ilias een stem krijgen.

In Homerus’ verhaal was de Griekse Helena een pion die werd ontvoerd door de Trojaanse prins Paris – de aanleiding voor de Trojaanse oorlog. Maar in de voorstelling kiest ze er zelf voor met Paris mee te gaan. “Het is echt een bevlieging”, vertelt actrice Yela de Koning, die Helena speelt. “Ze is een jonge, impulsieve vrouw die denkt: ik wil gewoon weg uit dit saaie hokje waar ik in zit.”

Helena verruilt een saai leven in Griekenland voor deze grote liefde. Maar al snel leert ze dat het gras niet groener is aan de andere kant. “Paris blijkt toch niet de ideale man te zijn. De bevlieging koelt af. Ze wordt koud ontvangen door zijn familie, er ontstaat een verhaal rond haar naam waar ze geen controle over heeft, en er gaan schunnige liedjes over haar rond op het slagveld. Ze doet alsof het haar allemaal niet raakt, maar eigenlijk is ze enorm eenzaam. Eigenlijk zit ze gewoon weer in hetzelfde schuitje als toen ze nog in Griekenland was.”

Achilles (Bram Suijker) en Odysseus (Vanja Rukavina).Beeld Bowie Verschuuren

Om één ding konden de makers van Trojan Wars niet heen: het stuk speelt zich nog altijd af in een patriarchale samenleving. “Als je dat omver trekt, kom je in de knoop”, zegt regisseur Fischer. Het verhaal draait tenslotte om mannen die een oorlog beginnen om Helena terug te halen, en Helena’s lot hangt af van welke mannen winnen.

‘Geef me dat harnas, dan doe ik het zelf wel’

Actrice De Koning heeft daar vroeg in het proces mee geworsteld. “Hoe geef je Helena autonomie terwijl je trouw blijft aan het verhaal?” Wanneer Helena Paris vraagt naar het slagveld te gaan om haar te beschermen, blijkt hij niet te durven. “Ik had de behoefte om te zeggen: geef me dat harnas, dan doe ik het zelf wel. Maar dat kan niet, dan valt heel je verhaal uit elkaar.”

Helena wordt dus geen actieheldin. Maar waar de Ilias ook haar gevoelens en persoonlijkheid negeert, laat de voorstelling wel haar binnenwereld zien. De Koning beschrijft een monoloog waarin Helena zich emotioneel distantieert van de mensen die haar als een object beschouwen. “Ze zegt eigenlijk: ‘Jullie mogen dat doen, maar ik weet wie ik ben, en ik ben van mezelf. Ik zal glimlachen en wuiven als dat van me gevraagd wordt, maar laat me verder met rust.’ Er is dan iets wezenlijks in haar veranderd. Ze is haar naïviteit en speelsheid verloren.”

In Fischers woorden: “In de Ilias worden vrouwen ontvoerd, vermoord en verkracht. Wij zagen dit als een kans om ze wel een stem en een mening te geven.”

In zekere zin speelt dit thema van vrije wil niet alleen voor de vrouwen, maar voor alle personages. In het klassieke verhaal begint de Griekse krijgsheer Agamemnon de oorlog om Helena namelijk omdat de goden hem dat ingeven. Maar in Trojan Wars is dat slechts een excuus. “Agamemnon gebruikt de roof van Helena als voorwendsel om de oorlog te verantwoorden”, vertelt schrijver Peer Wittenbols.

Helena weet dit. ‘Jij voert deze oorlog in mijn naam. Maar jij wil mij niet terug: jij wilde het goud en de grond van Troje’, zegt ze tegen Agamemnon wanneer die haar komt halen.

Yela de Koning als Helena en Yamill Jones als Paris.Beeld Bowie Verschuuren

Ook de goden zijn minder belangrijk dan in het origineel. Ze zetten uit verveling wel zaken in beweging, maar distantiëren zich vervolgens steeds verder van de ellende. De mensen raken op zichzelf aangewezen, en handelen alleen nog in naam van de goden om hun daden of hun lot goed te praten.

Die daden zijn gruwelijk en uiteindelijk zinloos; alle klassieke helden zijn hier gewone jongeren die de oorlog overkomt. Wittenbols: “De Ilias heet een heldenepos te zijn. Daar heb ik me faliekant tegen verzet. In dit verhaal zijn geen helden. Personages worden hoogstens door anderen tot held gebombardeerd. Natuurlijk zijn er genoeg scènes waar ze het zelf willen geloven, maar dat betekent niet dat ze het zijn.”

Lees ook:

Zij offert zichzelf en hoopt op roem

Trotseert de koning het volk? Of laat hij zijn eigen dochter sterven? ‘Ifigeneia Koningskind’ is de kinderversie van een Griekse tragedie van Euripides.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden