Review

TORGNY LINDGREN, 'BATHSEBA' EN 'DE SCHOONHEID VAN MERAB'Een verteller uit het hoge noorden

Torgny Lindgren, 'Bathseba', vert. Bertie van der Meij, uitg. De Bezige Bij, 273 blz. - f 34,50; 'De schoonheid van Merab', vert. Rita TornqvistVerschuur, 155 blz. - f 29,50

T. VAN DEEL

"Hoe is de Here dan? Hoe is dan de Here mijn God?" brengt een geschokte Uria uit. Waarop David de weinig goeds voorspellende karakteristiek geeft: "Hij is een onverbiddelijke en meedogenloze god, Hij is een woestijngod, in de woestijn kwam Hij tot ons, Hij is een verwoestende en verbrandende woestijngod, een god van de stormwind, Hij heeft nog zand in zijn haar."

Het is allerminst de enige beschrijving van God. Joab, de veldheer, denkt vooral vooral over Hem in termen van zwaarte en druk, want hij heeft voornamelijk gezien dat mannen sneuvelden, muren instortten, koninkrijken vielen. "Alles was onophoudelijk door Gods zwaarte tegen de grond geworpen."

Mefiboseth denkt er wat genuanceerder over: "Hij is alles wat je maar kunt bedenken, Hij heeft alle eigenschappen die kunnen bestaan en die wij ons kunnen voorstellen. Hij is bloeddorstig en liefdevol en wraakzuchtig en vergevend en weerzinwekkend en mooi. Hij verdient alle woede en alle haat en alle liefde die wij kunnen opbrengen."

Koning David zelf staat het dichtst bij de Here. Hij praat voortdurend met Hem (dikwijls in de vorm van de psalmen) en lijkt zichzelf als de uitvoerder te beschouwen van goddelijke influisteringen. Hij is een archaische 'zoon' van God, een machtig en wreed heerser, iemand die door al zijn daden steeds meer in 'heiligheid' schijnt toegenomen, maar in werkelijkheid steeds beklagenswaardiger wordt. Bathseba is zijn liefste vrouw, al bij eerste aanblik. Gedurende de roman, waarin de bijbelse geschiedenis - met Nathan, Absalom, Salomo - beeldend wordt geevoceerd, stuurt Bathseba de gebeurtenissen zo dat haar zoon het koningschap erft en zij, in Davids ouderdom, alle macht in handen heeft. Op Davids onzekere vraag "Hoe is de Here?" , vlak voor zijn dood, als zij nog een keer in elkaars armen liggen, geeft zij het antwoord: "Hij is als ik. Hij is precies zoals ik" , wat David beaamt.

De roman 'Bathseba' uit 1984 bevat elementen die we ook aantreffen in de verhalenbundel 'De schoonheid van Merab' uit 1983. Ook daarin is heel wat worsteling aanwezig met God of (wat op hetzelfde neerkomt) met het Woord. En ook daarin spelen vrouwen een belangrijke rol. Lindgren is in 1938 geboren in het arctische noorden van Zweden, in Norsjo, en dat feit is bepalend voor zijn thema's en stijl. Het leven in zijn geboortestreek is hard en moeilijk, de natuur is gevaarlijk, de menselijke verhoudingen staan op scherp. De vraag "Hoe is God?" dringt zich er op. De enigszins naar poezie neigende verteltrant houdt verband met de orale traditie waarbinnen Lindgren schrijft: vooral de verhalen getuigen daarvan.

De verhalen in 'De schoonheid van Merab' worden voorgesteld als zijnde het repertoire van de kleermaker Molin. Deze man reisde door het land met zelfgemaakte wandkleden, die hij wist te verkopen omdat hij er zulke schitterende verhalen bij vertelde. Het eerste verhaal gaat over een reizende predikant, die op de boerderijen komt preken. Hij overnacht bij de Stenlunds, dat doen alle reizende predikanten altijd, "er stond daar zelfs een predikantenbed" . 's Nachts komt hij, naar hij zegt onrustig omdat de Geest en het Woord in hem werken, in de slaapkamer van dochter Isabella Stenlund. "Toen ze 's morgens voor de samenkomst van elf uur gerstepap zaten te eten, ze zaten aan de grote klaptafel in de keuken van de Stenlunds, toen zei Isabella tegen haar ouders dat ze zich die nacht aan God had gegeven, ze was doordrongen van zijn woorden, vruchtdragende woorden."

In een ander verhaal, 'De genade', een van de twee 'preken' uit het boek, komt een dominee op bezoek bij Lundgren. Die heeft ooit eens een man doodgeslagen die beweerde dat hij de tijd achteruit kon laten lopen. Wie dat beweert, raakt aan de goddelijke orde der dingen en brengt de wereld in gevaar. Het schuldgevoel om deze daad verhinderde Lundgren om zich aan God te geven, hij verzette zich daartegen uit alle macht. Dan gaat de dominee een gevecht met hem aan, een werkelijk gevecht, dat uitloopt op de overgave van Lundgren: "Het was een strijd om het eeuwige leven."

De karige, heldere manier waarop deze verhalen verteld worden, maakt grote indruk. Maar ook de onderwerpen doen dat, misschien ook omdat ze zo elementair zijn en daarom diep gaan. Zo is er het verhaal van de man die denkt dat als hij het woord 'tering' niet tot zijn oren toelaat, hij gespaard zal blijven voor de ziekte. Hij sluit zich ten slotte op een zolder op en houdt nog alleen via een buis contact met de buitenwereld, vooral met een vrouw die hem elke zondag bezoekt. Zij sterft na jaren en dan is hij zover dat hij uit eigener beweging het verschrikkelijke woord durft uitspreken en vraagt hij: "Was het de tering."

Het titelverhaal gaat over een boer die zielsveel houdt van zijn vier koeien, vooral van de koe Merab. Op een dag blijken ze ernstig geslagen te zijn op hun achterdeel en als de boer dan op onderzoek uitgaat, ontdekt hij dat de schim van zijn dode vader voor deze mishandeling verantwoordelijk is. Hij praat met de man, die uit "afgunst" zegt te handelen, omdat "zij de schoonheid van het leven dragen" . De boer zegt: "Het leven mag je niet kastijden. Dat mag je niet slaan met sparretakken. Je moet het liefhebben."

De liefde blijkt een levensbron bij uitstek, ook in het verhaal 'Water', een van de mooiste uit de bundel. Een kinderloos echtpaar heeft een boerderij met land gekocht en een waterput die niet toereikend is. Verschillende keren graven ze een nieuwe put, maar het wil steeds niet lukken. Dan nemen ze een puttengraver in de arm die succes garandeert. Deze gaat zo diep door dat de put boven zijn hoofd instort. Als het echtpaar op een dag, geheel onverwachts, in het gras gaat zitten, zegt de vrouw: "Ik heb aan dat water gedacht. Of het misschien zo kan zijn dat we al te veel met dat water in de weer zijn geweest. Zodat het water in de knoop geraakt is, als je dat zo kunt zeggen. Als we niet zo wanhopig naar water hadden gezocht, dan hadden we misschien genoeg en meer dan dat gekregen."

Ze gaan in elkaars armen liggen en proberen te doen wat ze al jaren niet meer met elkaar gedaan hebben, maar het wil de man niet meer lukken. De vrouw reageert daar teder en geduldig op en merkt dan dat haar rug nat is geworden. Ze suggereert om hier eens te graven. En dan blijkt er vlak onder de oppervlakte een rijke bron te liggen.

Het is, moeilijk om door middel van samenvattingen de kwaliteit van deze echte vertellingen aan te duiden. Het effect dat ze beogen wordt toch gesorteerd door stilistische eigenaardigheden en de opbouw van het geheel. Dat Lindgren, als een van de belangrijkste Zweedse schrijvers, werd vertaald in het Engels, Duits, Frans, Roemeens, Russisch en Italiaans, verbaast mij na deze verhalen - meer dan na 'Bathseba', eerlijk gezegd - niet. Het zijn juwelen uit het Hoge Noorden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden