In MemoriamLonden

Topdirigent Bernard Haitink (92) overleden

Bernard Haitink in 2019.  Beeld ANP
Bernard Haitink in 2019.Beeld ANP

Voormalig topdirigent Bernard Haitink is donderdag op 92-jarige leeftijd overleden. Volgens zijn management is Haitink vreedzaam gestorven, thuis in Londen, omringd door zijn vrouw en familie.

De dirigentenloopbaan van Haitink begon in de jaren vijftig met de dirigentencursus van de Nederlandse Radio Unie, waarna hij al snel chef-dirigent werd van het Radio Filharmonisch Orkest. Met het Concertgebouworkest in zijn geboorteplaats Amsterdam heeft Haitink een lange band: hij was er chef-dirigent van 1961 tot en met 1988. In 1999 kreeg hij van het orkest de titel van eredirigent. Ook leidde hij diverse buitenlandse gezelschappen, als chef of gast.

In 2019 dirigeerde hij in het Zwitserse Luzern zijn laatste concert. De 90-jarige topdirigent liet eerder dat jaar via de Volkskrant weten zijn baton stilletjes weg te willen leggen. “Ik heb geen zin in al die officiële afscheidsdingen, maar het is een feit dat ik niet meer zal dirigeren”, verklaarde de maestro toen.

Een onfortuinlijke val, in 2018 op het podium van het Concertgebouw, luidde dit afscheid in. Sindsdien oogde de maestro broos en onzeker.

Debuut bij Concertgebouworkest

Tijdens zijn laatste concert in Nederland op 15 juni 2019, enkele maanden voor zijn afscheidsconcert in Luzern, zat op het podium het Radio Filharmonisch Orkest, waarmee hij in 1954 zijn dirigentenloopbaan was begonnen.

Bernard Haitink na zijn laatste concert in Nederland in het Concertgebouw op 15 juni 2019. Beeld ANP
Bernard Haitink na zijn laatste concert in Nederland in het Concertgebouw op 15 juni 2019.Beeld ANP

Twee jaar later, op 7 november 1956, dirigeerde hij voor het eerst het Concertgebouworkest. Dat was min of meer per toeval, als vervanger van de beroemde Italiaanse dirigent Carlo Maria Giulini. Maar die werd kort voor hij zijn debuut zou maken bij het orkest ziek en moest afzeggen.

Na enige aarzeling laat Haitink, 27 jaar pas, zich door de leiding van het orkest overhalen om het concert van Giulini over te nemen. Het Requiem van Cherubini staat op het programma en Haitink heeft kort daarvoor laten zien dit stuk te beheersen.

Het wordt een bijzondere avond, niet alleen vanwege Haitinks debuut bij het Concertgebouworkest, maar ook omdat het concert in het teken staat van de inval van het Sovjet-leger, een paar dagen eerder, in het opstandige Hongarije.

Het concert wordt opgedragen aan de Hongaarse bevolking. Uit piëteit met de slachtoffers en de vluchtelingen wordt het publiek gevraagd om na het Requiem niet te applaudisseren. De eeuwige twijfelaar Haitink vond dat achterwege blijven van applaus erg fijn, bekende hij later, omdat dan van enig lauw enthousiasme voor zijn onvolkomen debuut, zoals hij het zelf noemde, niets hoorbaar zou zijn.

Chef-dirigent en driftkikker

In 1961 werd Haitink aangesteld als chef-dirigent, maar vanwege zijn leeftijd en onervarenheid werd met Eugen Jochum voor drie jaar een tweede chef naast hem benoemd. Vanaf 1964 was Haitink in zijn eentje verantwoordelijk.

Haitink was 25 jaar chef-dirigent van het Concertgebouw. In die periode bouwde hij de reputatie van het orkest internationaal uit via buitenlandse tournees en middels de vele Philips-opnamen van vooral symfonieën van Bruckner en Mahler.

Toch verliep de relatie met het Concertgebouworkest niet altijd in harmonie. Haitink stond ook bekend als een lastpak. In 1982 dreigde hij met opstappen, omdat de geldkraan zou worden dichtgedraaid. “Ik ben inderdaad een driftkikker”, liet Haitink zich eens ontvallen. In 1988 ging het opnieuw mis toen Haitink vertrok naar de Royal Opera in Londen en er ruzie ontstond over zijn opvolging als dirigent. Het Concertgebouworkest en Haitink gingen in een vertroebelde sfeer uiteen. De ruzie werd uiteindelijk bijgelegd, maar Haitink bleef lang weg bij het orkest waar hij groot was geworden.

In 1994 keerde hij terug bij het Concertgebouworkest, waarvan hij in 1999 werd benoemd tot eredirigent. Maar Haitink bleef voor dissonanten zorgen. Zo zou in 2006 ter ere van zijn vijftigjarig jubileum als dirigent een nieuwe biografie over hem worden gepresenteerd in het Concertgebouw. Maar de maestro zei niet achter inhoud van het boek te staan en de uitreiking tijdens het gala ging op de valreep niet door.

In 2014 zorgde Haitink opnieuw voor een relletje toen hij zei nooit meer het Concertgebouworkest te willen dirigeren. Hij voelde zich vernederd, omdat de directie hem naar eigen zeggen “totaal heeft genegeerd” tijdens het 125-jarig jubileum van het muziekpaleis waaraan hij zo lang verbonden was.

In datzelfde jaar was eerder zijn zestigjarig jubileum als dirigent gevierd met een uitvoering in het Concertgebouw.

Altijd voor de muzikale inhoud

Haitink bekleedde internationale topbanen bij grote orkesten in New York, Chicago, Boston, Londen, Berlijn, München en Dresden en werd een wereldwijd gevierd en bewonderd dirigent. Hij boekte veel grote successen met vermaarde orkesten, waaronder het London Philharmonic Orchestra en de Metropolitan Opera in New York. Zelfs op 85-jarige leeftijd dirigeerde hij in 2014 nog tal van internationaal vermaarde orkesten.

Tijdens zijn afscheidsconcert in het bomvolle Concertgebouw op 15 juni 2019, stond evenals in Luzern enkele maanden later, een van zijn lievelingswerken op het programma: de Zevende symfonie van Anton Bruckner.

Het moest een avond worden zonder toespraken, zonder bloemenzee, zonder medailles, versierselen of oorkondes. Dat was de uitdrukkelijke wens van Bernard Haitink zelf. Geen wens eigenlijk, eerder een veto. Hij wilde een zo gewoon mogelijk concert, ook al betrof het dan toevallig zijn allerlaatste in Nederland. De muziek, het muziekmaken zelf hoorde in het middelpunt van de belangstelling te staan.

Het tekende Haitink, de bescheiden, nuchtere Hollandse maestro. Hij hoorde niet tot de opzichtige jetset van dure dirigenten, maar was in de luwte daarvan een man die altijd voor de muzikale inhoud ging en meestal voor bijzondere ervaringen zorgde.

Dat gold zeker voor die laatste avond in het Concertgebouw. De ontroering in de zaal was voelbaar nadat de klank was weggestorven, de partituur definitief dichtgeslagen. Op het podium die haast laconieke, maar zo herkenbare gebarentaal van de Haitink-handen, die zeiden: Klaar!

Het applaus zwol aan, veto of niet. Bijna tien volle minuten moest Haitink het gejuich, het gestampvoet en het donderende tumult over zich heen laten komen. Hij moet het ongemakkelijk hebben gevonden, maar was toch ook aangedaan. Daar stond hij dan voor het laatst, de ene hand rustend op zijn wandelstok. Met de andere hand klopte hij even op zijn hart. Dat deed Haitink zelden. Ook hij was ontroerd. Van het hart ging de hand de lucht in. Hij zwaaide naar ons. De maestro zwaaide af.

AMSTERDAM - Dirigent Bernard Haitink stopt definitief. De 90-jarige liet eerder weten een jaar niet te zullen dirigeren, maar houdt het toch helemaal voor gezien. Dat zegt hij in de Volkskrant. De krant loopt woensdag al vooruit op de publicatie van een interview komende vrijdag, de dag voordat Haitink nog eenmaal live dirigerend in zijn geboortestad Amsterdam te bewonderen zal zijn. Beeld ANP
AMSTERDAM - Dirigent Bernard Haitink stopt definitief. De 90-jarige liet eerder weten een jaar niet te zullen dirigeren, maar houdt het toch helemaal voor gezien. Dat zegt hij in de Volkskrant. De krant loopt woensdag al vooruit op de publicatie van een interview komende vrijdag, de dag voordat Haitink nog eenmaal live dirigerend in zijn geboortestad Amsterdam te bewonderen zal zijn.Beeld ANP
Bernard Haitink in de BBC Proms in Londen. Beeld Chris Christodoulou
Bernard Haitink in de BBC Proms in Londen.Beeld Chris Christodoulou

Lees ook:

Het afscheid van Haitink was geen gewoon concert, maar het einde van een tijdperk

In 2019 nam Bernard Haitink afscheid van zijn Nederlandse publiek. Na een carrière van 65 jaar zwaaide hij op 90-jarige leeftijd af.

Bernard Haitink viert 60-jarig huwelijk met rafelrandjes

In 2017 werd gevierd dat Bernard Haitink ruim zestig jaar geleden voor het eerst het Concertgebouworkest dirigeerde. Een innig huwelijk met ruzies en tijdelijke verwijderingen. Maar steeds was er de verzoenende muziek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden