RecensieCultuurgeschiedenis

Tongzoenen zal nooit meer hetzelfde zijn dankzij smeckebecken en labbermuylen

Herman Pleij toont dat in de late Middeleeuwen eindelijk van het lichaam genoten mag worden.

Het biologieproefwerk, waarmee uw recensent van dienst en zijn klasgenoten begin jaren tachtig van de vorige eeuw hun kennis van de menselijke voortplanting moesten tonen, kende moeilijke en makkelijke vragen. ‘Wat is coïtus?’ was een van de inkoppertjes. Het antwoord kon kort blijven: geslachtsgemeenschap of een soortgelijke term volstond. Een medeleerling had er schik in om zijn via ‘de Klisjeemannetjes’ (Van Kooten & De Bie) opgedane idioom te tonen. Hij pende een half proefwerkblaadje vol met ‘palen’, ‘pompen’, ‘de pruimen op sap zetten’ en andere synoniemen. De lerares toonde zich onder de indruk en plaatste de opmerking “Zo, zo, wat een kennis!”.

Was Herman Pleij’s ‘Oefeningen in genot. Liefde en lust in de late Middeleeuwen’ toen al beschikbaar, dan had deze jongen nog meer kunnen imponeren. Alleen al de rijkdom aan aanduidingen voor seks die de emeritushoogleraar middeleeuwse letterkunde zijn publiek voorschotelt, maakt het boek een genoegen om te lezen. Het verhitten van het ‘veurportaelken’. Het mosseltje onder het gerst vinden. De grote veldslag. ‘Pannecoecken’. De blinde het vleeshuis injagen.

Bij de gemeenschap kwam een zekere ambachtelijkheid kijken, vond men. Vandaar dat het wemelde van beeldspraak die verwees naar beroepen. Dan ging het over het planten van zaadjes in de rozengaard of over de diepe wond van een vrouw en de dokter die zijn bus met zalf in gereedheid brengt. Andere termen lieten daarentegen weer weinig te raden over. Tongzoenen zal nooit meer hetzelfde zijn dankzij middeleeuwse benamingen als ‘smeckebecken’ en ‘labbermuylen’ die Pleij aandraagt.

De zondeval maakte van lichamelijk genot in christelijke ogen lange tijd een duivels plezier. Gelovigen probeerden de verleiding te weerstaan met zelfkwelling en soms zelfs spirituele en daadwerkelijke castratie. Dit soort opvattingen leidden tot vrouwenhaat (zij waren immers het werktuig van satan).

Enthousiasme is kracht en zwakte

In de late Middeleeuwen laten teksten een verandering zien. Wat meer seksuele vrijpostigheid viel religieus best te verantwoorden, want waarom zou je niet mogen genieten van de mogelijkheden die God je gaf? De beeldspraken bewogen mee: een succesvolle copulatie werd neergezet als de voltooiing van een pelgrimage. Kleine literaire omweg was vaak gebruikelijk, bijvoorbeeld het voorspiegelen van een verhaal als een droom. Maar directere en scrabeuzere teksten kwamen ook voor. Zoals in Franse vertellingen over een ridder ‘die kutten en konten aan het praten kon krijgen’ en Vaginamonologen in de meest letterlijke zin – het geslachtsdeel vertelt wat de eigenares nu echt wil.

De auteur aarzelt om de term seksuele revolutie te gebruiken. Liever spreekt hij van een schoksgewijze om­wen­teling, inclusief de tegenreacties die daarbij horen. Het enthousiasme van Pleij is tegelijkertijd zijn kracht en zijn zwakte. Het draagt bij aan de rijkheid aan bronnen die hij kan presenteren en werkt door in zijn manier van vertellen. De emeritus professor heeft altijd iets van een koe die bij het begin van de lente voor het eerst de wei in mag. Hij stuitert bij het vooruitzicht om zijn kennis en kunde te mogen delen.

Soms maakt Pleij’s breedsprakigheid dat de lijn in het verhaal uit zicht verdwijnt. Ronduit hinderlijk zijn de wel erg talrijke verwijzingen naar het heden en recente verleden. Dat geeft wel pas, wanneer de auteur de ontwikkelingen in de late Middeleeuwen vergelijkt met de seksuele revolutie in de jaren zestig en zeventig en de verpreutsing van vandaag de dag. Ook is het begrijpelijk dat Pleij even Van Kooten en de Bie’s Klisjeemannetjes aan bod laat komen, zoals dat ook aan het begin van deze bespreking het geval is. Maar wanneer je in een boek over liefde en lust van heel lang geleden voortdurend figuren als Jan Cremer, Theo Maassen, Barend Biesheuvel en André van Duin tegenkomt, gaat dat op den duur storen. 

Herman Pleij
Oefeningen in genot. Liefde en lust in de late Middeleeuwen
Prometheus; 434 blz. € 29,99

Lees ook:

De vrijheid van de vijftiende-eeuwse vrouw was groter dan je zou denken

Uit onderzoek in laatmiddeleeuwse stadsarchieven blijken de sterke rechten van vrouwen voor de duistere tijden van heksenverbrandingen en economische uitsluiting.

Coppens wekt twee vergeten gravinnen uit de dertiende eeuw weer tot leven

Historica Thera Coppens delft de geschiedenis op van twee vergeten gravinnen in de dertiende eeuw.

Van Loo’s boek over de Bourgondiërs leest als een Shakesperiaans drama

Meeslepend boek over hertogdom dat zich tussen Frankrijk en Heilig Roomse Rijk wrong.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden