Review

Toeristische trip langs onheilsprofetieën

Iets van de hulpeloosheid van de Nederlandse militairen in Srebrenica, te zien in de afgelopen week veelvuldig op televisie vertoonde documentairebeelden van de Britse filmmaker Leslie Woodhead, strekte zich gistermiddag uit naar de Nederlandse beleidsmakers.

Jann Ruyters

De door het Idfa benaderde defensiespecialisten uit de Tweede Kamer lieten verstek gaan bij het politieke debat dat plaats vond in de Balie in reactie op de film 'A cry from the grave'. Wie er wel waren, pleitten voor een parlementair onderzoek waarin met naam en toenaam zou moeten worden vastgesteld wie verantwoordelijk is voor het falen van de vredesoperatie.

Met zijn oproep dat de Nederlanders, die volgens hem indertijd op alle niveaus in de VN-operatie de beslissingen namen, hun verantwoordelijkheid moeten nemen, kreeg de voorzitter van het Interkerkelijk Vredesberaad Mient Jan Faber, alras de handen op elkaar. Het besef dat ook een openlijk boetekleed de pijnlijkheid van de gebeurtenissen niet zou verzachten hing als een grijze wolk over het gesprek.

'A cry from the grave' van Leslie Woodhead en de andere oorlogsfilms zetten de toon dit jaar op het Idfa, maar een belangrijk thema naast de oorlog in ex-Joegoslavië, is - hoe kan het anders - het naderende jaar 2000, 'the end of days' om met Schwarzenegger te spreken. Films als 'Welcome to Armageddon' en 'World without end' vertolken de door velen gedeelde doemgedachte dat de apocalyps in aantocht is. 'Welcome to Armageddon' van Paul Yule biedt een oppervlakkige maar amusante toeristische trip langs leiders, aanhangers en afvalligen van een Japanse en vier Amerikaanse sektes die steunen op dergelijke onheilsprofetieën, zoals het Amerikaanse 'House of Jahweh', waarvan de leden in navolging van hun leider Yisrael Hawkins, in een eerder leven bekend als gitaarster Buffalo Bill Hawkins, nu allemaal Hawkins heten.

Hawkins verkondigt dat in 2002 de bom zal vallen en dat deze vier vijfde van de wereldbevolking zal treffen. Maar na deze noodzakelijke schoonmaakactie zal de rest, en zeker de uitgebreide Hawkins-familie, vrolijk verder kunnen leven. De wonderlijke, op bijbelse teksten gebaseerde rationalisaties van de verschillende sektes worden in deze 'talking heads'-documentaire ontrafeld door de welbespraakte wetenschapper Richard Landes, directeur van het centrum voor Milleniumstudies in Israël. Dat zal de diverse gelovigen verder een zorg zijn, want niets is zo standvastig als een wereldbeeld waarin alles, zoals Landes het uitdrukt, een semiotische samenhang vertoont.

Op de eerste plaats in de publieksenquête, één plek boven Woodheads 'A cry from the grave', staat voorlopig de Franse documentaire 'Het evangelie volgens de Papoea's' van Thomas Dalmès, een bijzondere film die alleen al bewondering oproept omdat de maker een intiem contact wist op te bouwen met verschillende Huli-krijgers in de oerwouden van Papoea-Nieuw-Guinea. Hij was dan ook niet de eerste witte man die hun dorp bezocht, zo blijkt uit zijn film. Vanaf de jaren vijfig belagen missionarissen de Guinese stammen met de bijbel en nu het jaar 2000 nadert, hebben zij een extra machtsmiddel in het dreigement dat Jezus terug zal keren en dat de straf van de paus voor hun zonden niet mis zal zijn.

Huli-krijger Ghini is inmiddels overtuigd van het nut van de westerse religie en verdeelt bomen en grassprietjes in het oerwoud nu naar wat van hem en wat van een ander is, ziet af van meerdere vrouwen, en gokt erop dat hem vergeven zal worden dat hij al honderd mannen heeft vermoord.

Thomas Dalmès, die op het festival aanwezig is om zijn film te presenteren, vertelt dat hij, op zoek naar een stam die nog niet geheel overstag was (inmiddels is 90 procent van de bevolking in Nieuw-Guinea tot het christendom bekeerd), stuitte op de Huli's die nog aarzelden. Stamoudste Ghini haalde hem enthousiast het dorp binnen. De angst voor de spoedige terugkeer van Christus is de aanleiding voor de bekering van de meeste krijgers, aldus Dalmès, maar in feite gaat het veel meer om het behoren tot de kerk dan om het geloof. Ieder klein incidentje kan tot een oorlog leiden en dus is zo'n keuze als de sceptische Wadipe maakt, die achter zijn hut een muur bouwt om de bijbel tegen te houden, erg link. Het is verstandiger je bij de nieuwe machtige groepering aan te sluiten.

'Het evangelie volgens de Papoea's' biedt een waardig, humoristisch document van de slinkse wegen van al te fanatieke westerse cultuur-uitdragers en bij de aanblik van de voor zijn doopfeest bloednerveuze Ghini kan je alleen maar hopen dat hij die ongemakkelijke stropdas à la Prins Claus snel weer van zich af zal werpen.

Niet verbonden aan apocalyptische voorgevoelens maar wel een land in chaos toont Elsbeth Dijkstra's 'Staatsinrichting 33 1/3 UIP R.T.', over een vrouwengevangenis in Tadzjikistan, waar veel vrouwen straffen uitzitten voor hun mannen of zonen. De meesten zijn er ingeluisd, maar sommigen doen het uit liefde, zoals hoofdpersoon Kholbi die een straf uitzit voor zoon Rustam.

Met deze opoffering hoopt de moeder een definitief afglijden in de criminaliteit van haar zoon te voorkomen. Als toeschouwer trek je de door moeder aangeduide 'lichte onbezonnenheid' van zoonlief in twijfel. Gedurende anderhalf jaar gevangenis hoort ze niets van hem en na haar vrijlating komt hij niet opdagen. Moeder Kholbi blijft evenwel overtuigd van de juistheid van haar handelswijze. Productieproblemen kenmerkten de opnameperiode, vertelt regisseur Elsbeth Dijkstra. Zo brak na zes dagen opnames opnieuw een burgeroorlog uit in Tadzjikistan en moest de filmploeg het land weer verlaten.

Ook was het lastig de vrouwen aan het praten te krijgen doordat de leiding aanvankelijk over de schouders bleef meekijken. Bij een tweede bezoek was de gevangenis van directeur veranderd en waren de vrouwen die zij eerder gevolgd hadden weer verdwenen. Met veel ad-hocaanpassingen is Dijkstra er toch in geslaagd een boeiende film te maken over het leven op een corrupt eiland in een regelloze samenleving, waar je voor het stelen van een brood twee jaar van je vrijheid beroofd wordt, en waar het de gevangenisleiding ook niet uitmaakt dat je dat brood niet eens zelf gestolen hebt. 'De vrijheid om als individu te beslissen is een van de verworvenheden van de democratie', grijnst de corrupte rechterhand van de directrice. En hij steekt nog wat vers verworven bankbiljetten in zijn vestzakje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden