Klomp van  Lisa Konno II.

Expositie 'Must See'

Toeristische iconen met een twist

Klomp van Lisa Konno II.Beeld Peggy Kuiper

Klompen, kaas, molens en tulpenbollen zijn waarschijnlijk de bekendste toeristenclichés van Nederland. Op het terrein van het Zuiderzeemuseum geven kunstenaars die vooroordelen een eigentijdse draai.

Een pontje pendelt tussen het trein­station van Enkhuizen en een aanlegplaats van het Zuiderzee­mu­seum. Lopend ben je er sneller, maar het varen brengt de museumbezoeker meteen in de stemming: daar is de haven, daar zie je de rand van het oude stadje. En dan een verrassing: midden in het IJsselmeer, waar ooit de Zuiderzee was, ligt nu een windmolenpark.

Aan de wal, op het terrein van het museum, lijkt één onderdeel van zo’n windmolen per ongeluk te zijn achtergelaten. Het is een kunstwerk van Elmo Vermijs, een jonge landschapskunstenaar die eerder onder meer paviljoens bouwde van compost. Nu maakte hij dit werk van een hol, afgezaagd deel van een moderne windmolen. Een ‘observatorium’ noemt hij het zelf: een tunnel met aan het einde zicht op de altijd veranderende lucht en het water daaronder, een uitzicht dat je dankzij het kunstwerk nét een beetje anders ziet. Al was het maar omdat je eerst wordt geconfronteerd met het ­rommelige binnenwerk van de van buiten zo gladgetrokken horizon­vervuiler.

Het thema dat Vermijs kreeg toegewezen was de Hollandse lucht: wereldberoemd dankzij de zeventiende-eeuwse schilderijen, nog steeds overheersend in het landschap. Die lucht is één van de vijftien beelden die veel toeristen associëren met Nederland, en waarover kunstenaars op verzoek van het Zuiderzeemuseum een nieuw werk maakten die de hele zomer op het museumterrein te zien zijn. Moderne kunstwerken die opvallen in het pittoreske dorpje.

De geschiedenis wordt er levend gehouden

De huizen, straatjes en bruggen, dijken, sloten en fabrieken lijken oud. Toch staat dit gedeelte van het Zuiderzeemuseum er pas sinds 1983, en is het samengesteld uit meer dan 140 gebouwen uit het hele Zuiderzeegebied, van Groningen tot Muiden. Een kaaspakhuis kwam in z’n geheel per boot vanuit Landsmeer, andere gebouwen zijn in stukken gereconstrueerd of nagemaakt. De geschiedenis wordt er levend gehouden: de visboer rookt haring, er is een smidse, een touwslagerij en een kuiperij, er zijn ouderwetse kinderspelletjes te doen en je kunt je verkleden in Volendams of Wierings kostuum.

Kunstwerk van het collectief Das Leben am Haverkamp. Beeld
Kunstwerk van het collectief Das Leben am Haverkamp.

Tegelijk is er aandacht voor een hedendaags perspectief. Ieder jaar geeft het museum een kunstenaar of ontwerper een grote opdracht voor een kunstwerk. Dit jaar vroeg gast­curator Anne van der Zwaag vijftien veelal jonge Nederlandse kunstenaars een werk te maken. Het thema van de toeristische iconen was al bedacht voordat de pandemie diezelfde toeristenindustrie vrijwel volledig plat legde. Onbedoeld dus een thema dat nu nog meer in de belangstelling staat: zijn bijvoorbeeld de kaas- en melkproductie wel de onderwerpen waar Nederland zich na de pandemie mee kan en wil associëren?

Een puzzel voor wie daar zin in heeft

Niet dat elk kunstwerk meteen alle grote wereldproblematiek met zich meedraagt, gelukkig maar. Zo staat er op het Dorpsplein, om de hoek bij de bakkerij (die echte broodjes verkoopt), een enorme kaasplank van ontwerpers Kars+Boom. De vierkante blokken zijn aan sommige kanten bedrukt met een fragment van een afbeelding: een puzzel voor wie daar zin in heeft, anderen mogen er gerust ook een grote toren van bouwen.

De nieuwe werken zijn voor alle leeftijden, minder idyllische trekpleisters zoals softdrugs en prostitutie komen niet aan bod. Toch worden er wel steeds clichés ter discussie gesteld. Zo maakte kunstenaar Maze de Boer een subtiele installatie over koeien in de stal van een Friese boerderij. Tussen het stro staan negen melkbussen die continu lijken te overstromen. De Boer drinkt zelf al jaren geen koeienmelk meer, het zou best wat minder kunnen met die productie, suggereert de kunstenaar. In het andere deel hoor je ‘Stemvee’, een driedimensionale geluidsinstallatie waarbij je de verdwenen koeien hoort loeien.

Nog meer verwijzingen naar het verdwenen leven geeft het mode- en kunstenaarscollectief Das Leben am Haverkamp. Ze gingen op bezoek bij de oorspronkelijke locaties van drie gebouwen die nu in het Zuiderzeemuseum staan. Wie woont daar nu, wat doen ze, en wat dragen ze?

Levensechte pop

Op de begraafplaats bij de kapel, die oorspronkelijk in Den Oever stond, zetten ze een levensechte pop neer. Hij lijkt zich te verstoppen in zijn zwarte mantel, een directe kopie van de Wieringer rouwkleding. Egbert, de man uit Den Oever die als inspiratie diende, bouwt in zijn vrije tijd graag monumenten van Lego-steentjes. Daarom zijn de knalblauwe schoenen van de pop van deze plastic steentjes gebouwd. Het surrealistische beeld doet het schitterend in deze toch al historisch verwarrende omgeving.

Kunst werk van Elmo Vermijs. Beeld
Kunst werk van Elmo Vermijs.

Vreemd genoeg krijgt het museum zelf vooral bezoekers uit Nederland en Duitsland. Voor het massatoerisme is het net te ver uit de route. Met Must see heeft het museum er dit jaar een bezienswaardigheid bij die Enkhuizen ook voor kunstliefhebbers een reisdoel kan maken.

‘Must see’ is tot 24 oktober 2021 dagelijks te zien in het binnen- en het buitenmuseum. zuiderzeemuseum.nl

Kunstwerk van Boris Maas Beeld
Kunstwerk van Boris Maas

Lees ook:

Hoe maak je een tentoonstelling over een beladen onderwerp als slavernij?

Hoe maak je een tentoonstelling over een beladen onderwerp als slavernij? Het Rijksmuseum zette een zeer divers team aan het werk, om het onderwerp van alle kanten te belichten.‘Ik raad iedereen aan het ongemak vooral niet uit de weg te gaan.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden