mooiste nederlandBeeld Johan Nebbeling

Mooiste NederlandAmerongen

Toen tabak nog iets was om trots op te zijn

Ooit was Amerongen het centrum van de tabaksteelt. Nu worstelt het tabaksmuseum in het dorpje met het negatieve imago van tabak.

Nu liggen de kronkelende, smalle straten van het oude Amerongen er stilletjes bij, maar ooit bruisten ze van het leven. Boerenkarren ratelden over de keien, er klonk gehamer uit timmerwerkplaatsen en smederijen. In logementen als De Posthoorn brachten reizigers de nacht door in afwachting van het vertrek van de veerpont over de Lek richting Tiel.

Verkeer was er in die tijd altijd wel. De smalle Overstraat was deel van een belangrijke doorgaande weg richting Arnhem. De Drostestraat was een schakel in de internationale postdienst tussen Tiel, Zutphen en Hamburg.

Dat Amerongen eeuwenlang een levendige en relatief welvarende gemeente was, had het nu zo rustieke en pittoreske dorpje te danken aan een gewas dat ooit werd geroemd om zijn opwekkende en geneeskrachtige werking, maar in de moderne tijd geheel in het verdomhoekje is geraakt: tabak.

Slecht imago

Onterecht trouwens, vindt Esther Klein Gotink, inwoonster van Amerongen en vrijwilligster van het Tabaksteeltmuseum die rondleidingen door het dorp verzorgt waarin de tabaksteelt centraal staat. “Natuurlijk weten we nu dat roken slecht is voor de gezondheid.” Maar het slechte imago overschaduwt inmiddels de trotse geschiedenis van tabak, zozeer, dat alleen al de vermelding van het gewas in de naam van het museum mensen weerhoudt van een bezoek, weet Klein Gotink.

“Ze denken: tabak is slecht, daar willen we niets over weten. Jammer, want de tabaksteelt is toch een stukje Nederlandse geschiedenis. Daarom overwegen we nu de naam van het museum te veranderen.”

Het TabaksteeltmuseumBeeld Johan Nebbeling

Nee dan vroeger, toen tabak nog werd geroemd om zijn opwekkende en zelfs medicinale werking. Een pijnstiller en slaapmiddel was het. Tabaksrook stond er ook om bekend dat het – toegediend via de anus – drenkelingen acuut weer tot leven kon wekken. Maar het werd bovenal gerookt – in pijpen, sigaren en later ook sigaretten – gepruimd en gesnoven. En Amerongen was een belangrijk centrum van de teelt.

Utrechtse Heuvelrug

“Ergens in de 17de eeuw ontdekten de boeren dat de tabaksplant goed gedijde op de warme, zuidelijke hellingen van de Utrechtse Heuvelrug”, vertelt Klein Gotink. “Een paar jaar later waren ze bijna allemaal overgeschakeld. Tot in de jaren zestig stond alles in het dorp in het teken van de tabaksteelt.”

Het Tabaksteelt-museum is tot 1 april gesloten, maar vrijwilligster Esther Klein Gotink organiseert op 2 februari, 1 maart en 29 maart tabaksrondleidingen door oud-Amerongen, met aansluiteind een bezoek aan het museum. De rondleidingen vertrekken om twee uur vanaf het Tabaksteeltmuseum, duren ongeveer anderhalf uur en zijn ook goed te doen voor mensen die slecht ter been zijn. De kosten bedragen € 5,50 per persoon en € 1,50 voor kinderen. Aanmelden kan via info.tabaksteeltmuseum@gmail.com.

Meer info: tabaksteeltmuseum.nl

Het was een arbeidsintensieve bedrijfstak. In mei werd het minuscule tabakszaad gezaaid, in september werden de volwassen planten geoogst. De tabaksplant had in die vijf maanden voortdurende aandacht en zorg nodig. Karren vol paardenmest werden over de bedden met tabaksplanten gestort, eindeloos schoffelden de arbeiders.

En na de oogst – alleen de bladeren werden gebruikt – werden de bladeren gedroogd, gefermenteerd, gesneden, geperst en verpakt. Hele gezinnen werkten in de tabak, ook kinderen. “Het schoolverzuim in Amerongen was hoog”, zegt Klein Gotink.

De import van goedkope buitenlandse tabak, het opkomend besef dat roken ongezond is en een schimmelziekte maakten een einde aan de eeuwenlange nijverheid. Verrassend snel verdwenen de parafernalia van de tabaksteelt uit het Amerongse straatbeeld.

Markering van de tabaksbladrouteBeeld Johan Nebbeling

Van de honderden karakteristieke tabaksschuren met hun lage houten muren en hun hoge schuine daken zijn er nog maar enkele tientallen over. De meeste daarvan zijn nu in gebruik als woonhuis, kantoor of werkplaats. Ze hebben bijna allemaal dezelfde standaardafmeting: 30 bij 10 meter en velen zijn aan de zijkanten voorzien van ventilatiegaten, al zit daar tegenwoordig meestal glas voor. “Dat was een typisch Nederlandse vinding waardoor de ventilatie in de schuren goed op gang kwam”, zegt Klein Gotink.

Ook het Tabaksteeltmuseum is – sinds 2009 – in zo’n tabaksschuur gevestigd, gebouwd door de legendarische tabakshandelaar Versteegh die ook een halve eeuw wethouder was. Zijn dochter gebruikte de tabaksschuur als paardenstal. Vanuit het museum vertrekt de tabaksbladroute, een twee kilometer lange rondwandeling door het centrum van oud-Amerongen die wordt aangegeven door messing tabaksbladeren in het plaveisel.

Beeld Johan Nebbeling

Dat de tabak Amerongen welvaart bracht, is goed te zien aan het aantal monumentale panden in het oude dorp. Dat zijn er ruim zeventig, waaronder veel riante herenhuizen maar ook het voor publiek toegankelijke middeleeuwse kasteel Amerongen. Dat was vroeger eigendom van de adellijke familie Bentinck, maar is sinds 1976 in handen van een stichting. Die liet het tien jaar geleden ingrijpend restaureren.

De band tussen de kasteelbewoners en de dorpelingen, die feitelijk tot zijn menagerie behoorden, was hecht. Zeker de laatste Bentincktelg die het kasteel bewoonde, Graaf Godard, was populair in Amerongen. Bij zijn veertigjarig jubileum als graaf schonk het dorp hem een kunstzinnige lantaarnpaal met inscriptie, tien jaar daarna een smeedijzeren hekwerk. Beide zijn nog te bewonderen.

Uiteraard speelde de graaf ook een rol in de tabaksteelt. Hem werd aan het einde van het teeltseizoen het beste tabaksblad overhandigd, waarna de adellijke heer zijn ondergeschikten een borrel schonk. Het spreekt voor zich dat daarbij ook de brand ging in een goede bolknak. Wat, welbeschouwd, voor de arbeiders en telers een sigaar uit eigen doos was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden