Review

Toch is niets zo onbetrouwbaar als het geheugen

Voor zijn artsexamen psychiatrie moest een co-assistent in de jaren zeventig een man van midden vijftig onderzoeken die geobsedeerd vertelde over de afschuwelijkste oorlogservaringen. De man moest wel lijden aan een kampsyndroom, thans posttraumatische stress- stoornis genoemd.

Toen de patiënt hem echter uitlegde dat Duitse nonnen reeds voor de oorlog als spion naar Nederland kwamen en nadien bij wijze van executie omgekeerd aan de muur werden opgehangen, ging de arts in spe een licht op. Daags tevoren had de arts-assistent bij wie hij stage liep hem ingefluisterd: “Als je een man met een alpinopet krijgt, moet je niet alles geloven.”

Driftig vulde de examinandus de status in, compleet met drie verschillende diagnosen. Het ging om verzinsels of confabulaties zoals voorkomen bij het Korsakov-syndroom, waarbij het geheugen is aangetast door chronisch alcoholmisbruik. De tweede mogelijkheid was pseudologia fantastica, een pathologisch geval van duimzuigerij. Als derde noteerde hij mythomanie van Dupré: een chronische waan die bestaat uit de wildste verzinsels.

De laatste twee diagnosen zijn moeilijk van elkaar te onderscheiden. De pseudoloog gaat volkomen op in zijn eigen verhaal en de waan heeft per definitie een oncorrigeerbaar karakter. “U gelooft de patiënt niet helemaal”, knikte de examinator instemmend. “U bent geslaagd.”

Waarschijnlijk slaagt bijna niemand zonder een beetje geluk of een gouden tip. Het lijkt me overdreven om in deze anekdote een geval van ontoelaatbare fraude te zien. Waar het om gaat is dat de aanwijzing 'alpinopet' pas een rol ging spelen toen de patiënt steeds ongeloofwaardiger werd. Pas toen trad het geheugen via associatie in werking. Toch is niets zo onbetrouwbaar als het geheugen, zoals helaas al te vaak bij getuigenverklaringen gebleken is.

In 'De kunst van het geheugen' werpt de Amerikaanse Harvard-professor in de psychologie Daniel Schacter een kristalhelder en genuanceerd licht op dit zo controversiële onderzoeksterrein. Vooral hervonden herinneringen met behulp van psychotherapie of hypnose staan in een kwade geur. Vreemde verhalen over mensen die zich levendig herinneren door buitenaardse wezens te zijn ontvoerd, hebben de toch al zo broze reputatie van het geheugen verder ondermijnd.

Dat je het geheugen met eenvoudige technieken kunt manipuleren, bleek enige jaren geleden toen een groot aantal mensen er vast van overtuigd was de vliegtuigramp in de Bijlmer zelf op de tv te hebben gezien.

Gebeurtenissen die ons emotioneel het meest aangrijpen, onthouden we het best. Meestal onthouden we daarvan het algemene karakter correct, maar bij specifieke ervaringen gaan vooroordelen en vertekeningen steeds meer een rol spelen. Veel onderzoek is verricht naar zogenaamde flitslampherinneringen, bijvoorbeeld ten tijde van de moord op John F. Kennedy, het aftreden van Margaret Thatcher of de moord op Olaf Palme.

Biologisch gezien blijkt bij de posttraumatische stress-stoornis de hippocampus in de hersenen vaak aangetast. Psychologisch blijken herinneringen aan traumatische ervaringen na lange tijd vervormd te kunnen worden.

Schacter bestrijdt de visie van de prominente Amerikaanse psychotrauma-psychiater Bessel van der Kolk, die herinneringen aan tijdelijk vergeten trauma's opvat als buitengewoon accuraat, alsof dat bevroren momenten zouden zijn die niet door latere ervaringen kunnen worden bewerkt. Volgens Schacter veranderen deze herinneringen in de loop van de tijd wel degelijk.

In kwesties als het waarheidskarakter van verhalen over seksueel misbruik, het bestaan van de meervoudige persoonlijkheid en de betekenis van dissociatie kiest de schrijver steevast de gulden middenweg. Inzake seksueel misbruik heb je de historische waarheid te respecteren en tegelijkertijd rekening te houden met de narratieve waarheid van de patiënt, schrijft Schacter terecht.

Natuurlijk is de geldigheid van wetenschappelijk onderzoek slechts betrekkelijk. Door de zuivere feiten en verifieerbare gegevens kom je nooit helemaal precies de zielenroerselen te weten van iemand die psychisch verwond is geraakt. Bovendien maakt Schacter in zijn boek duidelijk dat herinneringen niet alleen maar negatief hoeven te zijn. Soms hebben ze juist een heilzame werking en een levenslange kracht.

“Het enige wat ik van Jack Dawson heb is mijn herinnering aan hem”, zegt de hoogbejaarde Rose in de film 'Titanic'. “Ik heb niet eens een foto van hem.” Rose overleefde de ondergang van de Titanic in 1912. Of Dawson echt bestaan heeft weet zij alleen. Aan het eind van de film zie je Rose met een gelukzalig gezicht de blauwe diamant waar de hele expeditie om draaide, in zee werpen. Tenslotte is een enkele herinnering dierbaarder dan de duurste diamant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden