Literatuur

Tien jaar na zijn dood houdt ‘De Aanslag’ Harry Mulisch nog altijd fier overeind

Harry Mulisch is tien jaar geleden overleden, zijn boeken worden nog altijd verrassend veel gelezen. Beeld Harry Mulisch
Harry Mulisch is tien jaar geleden overleden, zijn boeken worden nog altijd verrassend veel gelezen.Beeld Harry Mulisch

Hoe houdbaar is het werk van Harry Mulisch? Tien jaar na zijn dood scoort de schrijver nog altijd goed, al lijken zijn symboliek en zijn vrouwelijke personages ietwat achterhaald.

Als een auteur sterft, sterft vaak ook zijn publiek. Harry Mulisch onttrekt zich tot dusver aan die wetmatigheid. Tien jaar na zijn dood, op 30 oktober 2010, wordt hij nog steeds verrassend veel gelezen. Dat geldt niet voor zijn hele oeuvre, maar een paar boeken lijken de tand des tijds te doorstaan.

Vooral zijn bestsellers ‘De Aanslag’ (1982) en ‘De ontdekking van de hemel’ (1992) verkopen nog goed, zegt uitgeverij De Bezige Bij. De andere leverbare titels – ‘Siegfried’, ‘De zaak 40/61’, ‘Het stenen bruidsbed’, ‘De elementen’, ‘De procedure’ en ‘Twee vrouwen’ – zakken wat in.

Fysieke en onlinebibliotheken tonen grofweg hetzelfde beeld. Landelijk wordt Mulisch elke dag nog tientallen keren uitgeleend, meldt de Koninklijke Bibliotheek. De Openbare Bibliotheek in Amsterdam telde vorig jaar 731 Mulisch-uitleningen. De Aanslag blijft veruit zijn meest geleende roman.

Op de leeslijst

Ook onder middelbare scholieren is de auteur nog springlevend. Jeroen Dera, letterkundige aan de Nijmeegse Radboud Universiteit, bestudeerde drie jaar geleden de leeslijst van ruim 1600 havo- en vwo-scholieren. In de top-30 van populairste boeken had Mulisch maar liefst drie noteringen. De Aanslag, gelezen door een kwart van de leerlingen, prijkte hoog bovenaan op de tweede plaats. Daarna volgden Twee vrouwen (19de plaats) en Siegfried (gedeeld 30ste).

De aanhoudende populariteit van deze Mulisch-titels in het onderwijs valt goed te verklaren. Dera: “De Aanslag is verhalend, toegankelijk en spannend. Leerlingen waarderen het bovengemiddeld hoog, met een ruime zeven. Twee vrouwen is laatst heruitgegeven in de reeks ‘Nederland leest’ en is dus overal beschikbaar – ook in de boekenkast van ouders. En Siegfried gaat over het fascinerende idee dat Hitler een zoon had. Daar krijg je scholieren wel warm voor.”

En hoe zit het met Mulisch’ concurrenten Willem Frederik Hermans en Gerard Reve, met wie hij ‘de grote drie’ vormde? Ook Hermans blijft in het onderwijs overeind. Hij staat twee keer in de leeslijsttop-30, met ‘De donkere kamer van Damokles’ en ‘Het behouden huis’. Reve komt daarentegen helemaal niet op de hitlijst voor; slechts 31 leerlingen lazen zijn bekendste roman ‘De Avonden’. “Dat cultboek is stilistisch zwaar en is niet plotgedreven, wat voor leerlingen onconventioneel is”, verklaart Dera. “En voor Reve’s ironie zijn de meeste 17-jarigen nog niet rijp.”

Luchtballonnen

Docenten raden hun leerlingen nog wel Mulisch en Hermans aan, maar geen Reve. Dera ontdekte dit in een recente steekproef onder 103 leraren Nederlands. Een van de boeken die ze het meeste tipten was De Aanslag. “In dat boek kun je de thema’s en de symboliek goed benoemen”, zegt Dera. “De dobbelsteen staat voor het lot. Daar kun je heel concrete examenvragen over stellen. Sommige docenten houden daarvan.”

Dat geldt niet voor Michelle van Dijk, lerares Nederlands op een havo/vwo-school. Zij heeft juist een afkeer van die opgelegde symboliek. “Ik raad mijn leerlingen bijna nooit Mulisch aan. Als je de symboliek en de verwijzingen naar de klassieke oudheid niet begrijpt, zoals veel leerlingen van nu, wat blijft er dan nog over? Laatst las ik Twee vrouwen. Ik vond de karakters ongeloofwaardig. Die vrouwen zijn luchtballonnen van Mulisch’ eigen seksistische verbeelding. Volkomen achterhaald. Wat móeten mijn leerlingen ermee?”

De tien populairste boeken op de leeslijst van havo/vwo-scholieren (bron: Jeroen Dera, ‘De praktijk van de leeslijst’)

1. Tim Krabbé, Het gouden ei
2. Harry Mulisch, De Aanslag
3. Onbekend, Karel ende Elegast
4. Herman Koch, Het diner
5. J. Bernlef, Hersenschimmen
6. W. F. Hermans, De donkere kamer van Damokles
7. Willem, Van den vos Reynaerde
8. Multatuli, Max Havelaar
9. Jan Wolkers, Turks fruit
10. Annejet van der Zijl, Sonny Boy

Het lijkt alsof Mulisch zijn boeken speciaal heeft geschreven met het oog op de ouderwetse structuuranalyse, vervolgt Van Dijk. “Maar die analyse is geen doel op zich, hooguit een hulpmiddel om een roman beter te begrijpen. Tegenwoordig draait het leesonderwijs gelukkig meer om beleving en herkenning. Daarom raad ik mijn leerlingen vooral recente literatuur aan. Die sluit beter aan bij hun belevingswereld. Een boek van veertig jaar oud voelt voor hen echt als een historische roman. Aan een modern boek ontlenen ze veel meer leesplezier.”

Mulisch veroudert dus wel degelijk, en bovendien drijft hij weg van het nieuwe leesonderwijs. Over nog eens tien à twintig jaar weten we waarschijnlijk pas echt of hij in zijn werk is blijven voortleven – zijn ultieme droom.

Lees ook:

Mulisch: Schrijven als Homerus, maar nog te beroerd om zelf koffie te zetten

Een groot literator en een ijdele kwast, Harry Mulisch was het allebei. Tien jaar na zijn dood maakte Onno Blom een biografisch portret van misschien wel de laatste Nederlandse schrijver op de Olympus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden