Review

'Theologen lijken nauwelijks te beseffen dat de mens sterfelijk is'

Maaike de Haardt, Dichter bij de dood. Feministisch-theologische aanzetten to een theologie van de dood. Boekencentrum, Zoetermeer, 296 blz. f 45.

Welke boeken bieden hem het meest perspectief ? De klassieke theologische werken waarin staat dat God de mens in de dood straft ? Schillebeeckx, die zegt dat de dood absurd is ? Feministische theologes, die ervan uitgaan dat de dood goed is en dat lijden en dood de mens bij uitstek de mogelijkheid tot groei bieden ?

De r.-k. theologe Maaike de Haardt promoveerde afgelopen week in Tilburg op een onderzoek waarbij ze de klassiek-theologische visie op de dood vergelijkt met die van feministische theologes. Ze komt tot de conclusie dat beide vormen van theologie hun beperktheden hebben als het gaat om het bijstaan van een stervend mens, maar dat de feministische theologie wat meer perspectief biedt.

In haar proefschrift geeft ze aanzetten tot een feministische theologie van de dood die niets ontkent, die ruimte biedt voor Gods aanwezigheid en voor lijden en pijn en die heel dicht bij het menselijke sterven staat.

Bij het werken aan haar dissertatie heeft ze weinig aan haar eigen dood gedacht. Wel aan die van anderen in haar omgeving. Haar drijfveer, zich jarenlang in de theologie van de dood te verdiepen, kwam vooral voort uit ergernis. “Beelden die naar de dood verwijzen zijn vaak vrouwelijk. Dood, seks en de natuur worden dan met vrouwen verbonden en dienen volgens een bepaalde opvatting als geheel overwonnen te worden. Daar erger ik me groen en geel aan”, vat ze kort samen.

Verkeersongeluk

Al tijdens haar studie viel het haar op dat theologen, ondanks dat zij het wel over de dood hebben, nauwelijks lijken te beseffen dat mensen echt sterfelijk zijn. Met de dood zijn theologen natuurlijk vertrouwd, maar de theologie biedt toch weinig ruimte voor het daadwerkelijke sterven van een mens, in lijden en pijn, door een verkeersongeluk, een ziekte, door een geweerkogel tijdens een politieke opstand.

Haar bezwaar tegen de klassieke theologie die de nadruk legt op het onderscheid tussen God en mens, is dat God hierbij vaak straffend aanwezig is. God is oneindig, staat boven de wereld, de mens is eindig en vooral zondig. De dood, of die natuurlijk of ontijdig is, is in deze opvatting een straf van God. De jonge man uit het voorbeeld zal zich op zijn sterfbed met deze theologie vooral ver verwijderd van God voelen. Deze theologie biedt bovendien weinig ruimte voor protest en daadwerkelijke strijd tegen ongerechtigheid. Als de dood een straf van God is, wat zal de mens dan nog doen aan het bestrijden van ziekte, armoede of misstanden ?

Ideaalbeeld

De meeste feministische theologes geven voor dat laatste meer gelegenheid, maar gaan daarin weer zo ver dat ze menen dat de ontijdige dood de wereld uitgeholpen kan worden. Maaike de Haardt vindt dat zij teveel uitgaan van het ideaalbeeld van de rustige dood op hoge leeftijd in bed. “Als al het onrecht bestreden is, is de ontijdige dood uitgebannen, vinden enkele feministische theologes. Daar ben ik het niet mee eens,” legt dr. De Haardt uit. “Ook de ontijdige dood hoort bij het leven.”

Ze lijkt daarmee dicht bij Kuitert te staan, die in zijn boek 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' de theoloog Van Ruler aanhaalt, als hij zegt dat het leven veel ruiger is dan wij mensen wel zouden willen.

Enkele feministische theologes geven wel ruimte aan de ontijdige dood. Lijden, pijn en sterven zijn dan de gelegenheid, te groeien. “Op zo'n manier wordt de harde realiteit versluierd,” vindt Maaike de Haardt. “Als je op je sterfbed ligt, heb je denk ik helemaal niet zo'n gevoel van vervulling of van dicht bij God zijn.”

Ideaalbeeld

Het ideaalbeeld van feministische theologen: de rustige, zachte dood, hangt sterk samen met het Godsbeeld dat binnen deze vorm van theologie gebruikelijk is: dat van een God die niet boven de wereld staat, maar in de wereld is. De God van de feministische theologes is de tegenhanger van de straffende God: God is goed en heeft alles te maken met een wereld die gaaf en heel is. Net als God is ook de dood in wezen goed. De theologe Carol Christ gaat daarin zo ver dat ze zegt dat iedere dood, hoe vroeg ook, goed is. “Zo'n opvatting biedt geen ruimte voor protest tegen de onrechtmatige dood,” tekent Maaike de Haardt aan.

Twee Godsbeelden

In haar dissertatie probeert ze deze twee Godsbeelden: de God-boven-de-wereld (transcendent) en de God-in-de-wereld (immanent) niet tegen elkaar af te zetten, maar met elkaar te verbinden. Haar uitgangspunt is daarbij dat de mens sterfelijk is, eindig, ten prooi aan verval. Juist in het eindige ligt de ontmoeting tussen God en mens. “Het is opmerkelijk dat we wanneer het om vreugde of geluk gaat, gemakkelijk de relatie met God leggen. Denk aan een geboorte, of aan vrijen, of andere momenten van groot geluk. Maar ook het geluk is eindig, je beseft dat het overgaat. Waarom kunnen we God niet even gemakkelijk bij de eindigheid van de dood betrekken?”

Zichzelf direct antwoord gevend: “Het is blijkbaar moeilijk, in te zien dat de dood 'om niet' is, net zoals geluk 'om niet' is, zonder dat er sprake is van beloning, straf of tegenprestatie.”

Haar opvatting luidt kort en goed: de dood is er, en God is er en daarmee is alles gezegd. Maaike de Haardt spreekt van een 'incarnatorische theologie', en met deze term die dichter tegen de katholieke dan tegen de protestantse traditie aanzit, bedoelt ze dat het goddelijke ook in de lichamelijkheid, het sterfelijke en eindige van mensen zit. In het eindige ontmoet de mens God.

Eindigheid

Het accepteren van 'eindigheid' gaat veel verder dan de dood. Het heeft ook te maken met schoonheidsideaal, met het aanvaarden van lichamelijk verval: rimpels, knokigheid en andere tekenen van doorleefdheid. “Met Veronica's joggingclub als ideaalbeeld, is er geen enkele plaats meer voor lijden of verval. Ook oude mensen kunnen heel mooi zijn, maar dan zul je je opvatting over schoonheid moeten herzien.”

Met haar pleidooi voor het aanvaarden van de sterfelijkheid van mensen bedoelt Maaike de Haardt niet te zeggen dat het geloof in een leven na de dood onzin is. Integendeel. “Ik pleit voor een rijke verbeelding van continuteit van leven. Dat heeft te maken met Godsvertrouwen. Ik zie de oneindigheid alleen niet als iets dat op eindigheid volgt, het is van een andere orde. Met de dood stopt het sterfelijke leven. Maar daarmee is het verhaal nog niet afgelopen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden