Van links naar rechts: toneelschrijver Tjeerd Bischoff, regisseur Jeroen van den Berg  en acteur John Buijsman van het theaterstuk ‘Fortuyn - Opstand aan de Maas’.

TheaterPim Fortuyn

Theaterstuk over de opmars van Fortuyn: ‘We kwamen met z’n allen in een orkaan terecht’

Van links naar rechts: toneelschrijver Tjeerd Bischoff, regisseur Jeroen van den Berg en acteur John Buijsman van het theaterstuk ‘Fortuyn - Opstand aan de Maas’.Beeld Arie Kievit

Twintig jaar na de moord op politicus Pim Fortuyn speelt Toneelgroep Jan Vos in Rotterdam een stuk over de tijd waarin hij opkwam. ‘Als maker probeer ik alle kanten van het verhaal te laten zien.’

Anton Slotboom

Pim Fortuyn zelf komt niet voor in het stuk over Pim Fortuyn. Er is geen acteur die in Fortuyn – Opstand aan de Maas in zijn huid kruipt. Geen grote, kale, keurig geklede heer met een flamboyant voorkomen en zorgvuldige dictie.

Maar de echte Fortuyn is wel te hóren, op het toneel. ‘At your service’ , klinkt er. Het is oktober 2001, Fortuyn is net lijsttrekker geworden van Leefbaar Nederland. Krap zes maanden later, anderhalve week voor de Tweede- Kamerverkiezingen, schiet milieuactivist Volkert van der G. hem dood op het Hilversumse Mediapark.

Zijn dood is een schok. Fortuyn, die in de tussentijd was vertrokken bij Leefbaar Nederland en zijn eigen partij had opgericht, was een gigantische verkiezingsoverwinning voorspeld. In zijn stad Rotterdam was zo’n monsterzege al behaald: twee maanden voor zijn dood kreeg Fortuyn met Leefbaar Rotterdam in eigen stad maar liefst een derde van de stemmen.

Politieke aardverschuiving

Herkauwen hoe deze periode politiek in elkaar steekt, doet het theaterstuk van Toneelgroep Jan Vos niet. Wel ‘zappt’ de toneelgroep langs fictieve, op echte hoofdrolspelers gebaseerde Rotterdamse karakters, die allemaal op de een of andere manier met de komst van Fortuyn te maken krijgen. Om over deze levens te kunnen schrijven, sprak toneelschrijver Tjeerd Bischoff, zelf Amsterdammer, de afgelopen jaren met tientallen betrokkenen. Hij wilde ontdekken hoe deze politieke aardverschuiving ontstond en wat voor impact die had.

“Het plan om ‘iets’ te doen met het leven van Fortuyn was er al jaren”, vertelt Bischoff in het Rotterdamse Oude Luxor Theater, waar het stuk de komende maand twaalf keer wordt opgevoerd. “Fortuyn zei dingen die voor zijn tijd niet werden gezegd. Over integratie, over veiligheid. Dat sprak in Rotterdam – dat in die tijd grote problemen met veiligheid had – ontzettend veel mensen aan. Maar er waren ook veel Rotterdammers die de komst van Fortuyn verbaasd gade sloegen. Zij waren helemaal niet gediend van een politicus die zich zo uitsprak.”

Het scenario dat Bischoff schreef, is grotendeels gebaseerd op de levens van echte betrokkenen. De fractieleider van de PvdA. De oprichters van Leefbaar Rotterdam. Een Marokkaanse vader. Een Nederlandse vader, wiens zoon op straat wordt bedreigd, waarna hij verontwaardigd verhaal gaat halen op het stadhuis. De rol van deze boze Rotterdammer is gebaseerd op het leven van de Rotterdamse politicus Dries Mosch, die uiteindelijk bodyguard van Pim Fortuyn zou worden.

Toneelschrijver Tjeerd Bischoff, acteur John Buijsman en regisseur Jeroen van den Berg. 
 Beeld Arie Kievit
Toneelschrijver Tjeerd Bischoff, acteur John Buijsman en regisseur Jeroen van den Berg.Beeld Arie Kievit

In het stuk duiken deze karakters een voor en op, en gaandeweg komen hun levens steeds meer met elkaar in aanraking. “Het is alsof je met een drone door de stad trekt”, vertelt regisseur Jeroen van den Berg. “Fortuyn maakte op dat moment een razendsnelle opmars. We kwamen met z’n allen in een orkaan terecht. De PvdA, Leefbaar Rotterdam, de stad en het land: met z’n allen waren we totaal de weg kwijt. Het stuk toont hoe dat een open wond veroorzaakte die nog steeds bestaat.”

Vlijmscherpe komedie

De moord zelf heeft ook een plek in het stuk, dat wordt aangeprezen als een vlijmscherpe komedie. Maar komisch is het stuk alleen bij vlagen. Als Fortuyn wordt vermoord slaat de sfeer op het toneel om. “De moord overkomt de mensen in het stuk, precies zoals dat in werkelijkheid ook ging”, zegt regisseur Van den Berg. “Er is in de maanden die er aan voorafgaan weliswaar voortdurende dreiging van geweld, bij iedereen, maar de moord komt toch onverwacht.”

Op het stadhuis was een raadsvergadering bezig toen het nieuws binnenkwam. “Men ging snel naar de kamer van burgemeester Opstelten, die daar een kleine tv had staan. Fortuyn was gewond geraakt, dachten mensen eerst. Maar toen hoorden ze over reanimatie, en daarna over de lijkschouwing. Ze waren totaal verbijsterd.”

In Rotterdam liepen de gemoederen na de moord hoog op. De spanning was er dagenlang te snijden. “Feyenoord was net kampioen geworden in Europa, die week. Fans gingen massaal de straat op, terwijl mensen op straat ook demonstreerden en rouwden”, zegt schrijver Bischoff. “Die sfeer wilde ik laten zien. De auto van de Marokkaanse vader in dit stuk werd door voetbalfans bijna omvergeduwd. ‘Kankerturk’, riepen ze. Dat toont aan hoe heftig die dagen waren.”

Onderbuikgevoelens

Het was inderdaad een ‘ongemakkelijke periode’ vertelt de Rotterdamse acteur John Buijsman. Hij speelt de rol van Cor Troost, gebaseerd op het leven van oer-fortuynist Dries Mosch. “Het was destijds vooral ongemakkelijk in de stad, omdat er heel veel onderbuikgevoelens loskwamen, had ik het idee. Ik wist ook niet dat er zo veel mensen ongelukkig waren in Rotterdam. Ik zat schijnbaar zelf in een heel andere hoek.”

Buijsman kende Mosch niet. Inmiddels hebben ze elkaar ontmoet. “Dries is heel Rotterdams. Hij is echt recht door zee.” Maar dit stuk wekt sympathie op voor iedere betrokkene, vindt Buijsman. “Mensen kunnen moeilijk met elkaar praten. Dat is de crux van Fortuyn – Opstand aan de Maas”, vindt ook de schrijver. “Er werd in die tijd niet naar elkaar geluisterd. Over die onmacht gaat het.”

De dood van Fortuyn had voor de betrokkenen grote gevolgen. Politici als Ronald Sørensen, een van de oprichters van Leefbaar Rotterdam, moesten na de moord op Fortuyn opeens worden bewaakt. “Terwijl Sørensen dik dertig jaar lang gewoon biologieleraar was”, zegt Bischoff. “Hij wist nauwelijks waar hij in verzeild was geraakt. De polarisatie tussen Fortuyn en de andere partijen was al op gang, maar de moord jaagde die polarisatie extra aan.”

De polarisatie is nu nóg groter

Veranderen deed dat daarna niet meer. “De politiek is nu nog veel meer gepolariseerd dan toen.” Twintig jaar na de moord is er dan ook nog steeds oud zeer. “De betrokkenen zijn nog altijd zeer op Fortuyn gesteld. De herinnering aan hem raakt ze, merkte ik in de gesprekken, zoals de heftigheid van die tijd dat ook doet.”

Fortuyn – Opstand aan de Maas eindigt ondanks alles met een sprankje hoop. De PvdA-politicus die niets van Fortuyn moest weten, struikelt bij de jaarlijkse barbecue op het stadhuis. Ze wordt omhoog geholpen door een Leefbaar Rotterdam-politicus. Even ontstaat er verbinding, na maanden tegenover elkaar te hebben gestaan. “We kiezen geen kant met dit stuk”, zegt Bischoff. “Als maker probeer ik alle kanten van het verhaal te laten zien. Juist de veelstemmigheid van toneel is bijzonder. Dat maakt toneel ook zo geschikt om dit verhaal te vertellen.”

Fortuyn - Opstand aan de Maas gaat op 19 maart in première in het Oude Luxor Theater in Rotterdam. Te zien t/m 3 april aldaar. Later tournee. Info: toneelgroepjanvos.nl

Meer Fortuyn

Het jaar van Fortuyn heet de tv-serie van AvroTros die vanaf 25 maart te zien is op NPO1. De serie verbeeldt de strijd tussen Pim Fortuyn (LPF) en Ad Melkert (PvdA) in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Fortuyn wordt gespeeld door Jeroen Spitzenberger, Melkert door Ramsey Nasr. Ook Frank Lammers, Fedja van Huêt en Thijs Römer spelen rollen in de serie. Ook is er een boek op komst over het jaar waarin Fortuyn werd vermoord. De laatste dag, van oud-3FM-baas Paul van der Lugt, verschijnt 28 april.

Lees ook:

En toch is Pim Fortuyn nuttig en nodig geweest

Op 6 mei werd de oprichter en naamgever van de Lijst Pim Fortuyn vermoord. Maar zijn partij overleefde hem: niet minder dan 1,6 miljoen Nederlanders gaven hem alsnog hun vertrouwen en 26 nieuwe parlementariërs maakten zich op zijn gedachtegoed in daden om te zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden