Interview

Theatermaakster Tatjana Frolova: de Russische autoriteiten hebben ons honderd jaar lang angst aangepraat

'I haven't begun to live yet' vertelt het menselijke verhaal van honderd jaar Rusland.

Het Russische theatergezelschap KnAM legt via persoonlijke verhalen de ziel van de Russen bloot. De bevolking leeft al honderd jaar in angst voor de autoriteiten, volgens de nieuwste voorstelling die vanaf volgende week te zien is op Noorderzon.

Er is weinig te beleven in de Russische stad Komsomolsk. Hooguit staan er nog wat overgebleven karkassen van wat ooit wapenfabrieken waren. De mensen in deze oostelijke stad zijn arm, vertelt Tatjana Frolova door de telefoon. Toch houdt haar theater al stand sinds 1985, de tijd van Gorbatsjovs perestrojka. Frolova's theatergezelschap was het eerste onafhankelijke in de Sovjet-Unie.

Het theater in Komsomolsk is klein; het heeft slechts 26 zitplaatsen. De acteurs krijgen geen salaris. "We doen dit omwille van de kunst en we weten dat onze inwoners niet veel kunnen betalen voor een kaartje." De verwarming, die 's winters op volle toeren draait, wordt gefinancierd met behulp van het geld dat het theatergezelschap verdient in het buitenland.

KnAM, zoals het theatergezelschap van Frolova heet, speelt vanaf 27 augustus drie voorstellingen op het Noorderzon-festival in Groningen. "Sinds een Franse journalist ons theater in 1998 bezocht en een positieve recensie schreef, is het gaan rollen", zegt Frolova, tevens regisseuse. "We reisden eerst naar Duitsland en Portugal, later volgden andere Europese bestemmingen."

Persoonlijke verhalen

Frolova kan het succes van haar kleine theatergezelschap niet goed verklaren. Eind jaren negentig zegde ze de klassieke stukken van Gogol en Kafka vaarwel en begon zich toe te leggen op persoonlijke verhalen uit de samenleving. Ze combineert daarin videofragmenten met ervaringen van haar en haar acteurs. Deels is het feit, deels fictie.

In haar nieuwste voorstelling 'I haven't begun to live yet', die op Noorderzon te zien is, vertelt Frolova het verhaal van honderd jaar Rusland: beginnend bij Vladimir Lenin en eindigend bij Vladimir Poetin. De conclusie stemt droevig: de Russen leven al een eeuw in angst. Ze worden omgeven door vijanden, tenminste dat beweren de meeste Russische leiders. "Bovendien zijn ze verscheurd door oorlogen", zegt Frolova.

De titel refereert aan het turbulente verleden: de Russen durven maar niet te gaan leven. "Ik wilde weten hoe het de generatie verging die begin jaren negentig werd geboren, het moment dat de Sovjet-Unie uit elkaar viel en veel mensen niet aan kinderen durfden te beginnen." Niemand wist destijds wat er met de voormalige Sovjet-Unie zou gebeuren. Economisch ging het onder de voormalige president Boris Jeltsin slecht, de schappen waren leeg en op straat heerste een bepaalde mate van wetteloosheid.

Loopband

Frolova organiseerde een ontmoeting met zeventien jong volwassenen, allemaal geboren begin jaren negentig. "Ik vroeg wat voor weerslag de angst op hun leven had. Eén meisje antwoordde: ik ben nog steeds niet begonnen met écht te leven. Dat raakte me en zo kwam de productie tot stand."

De regiseusse besloot meer generaties aan het woord te laten over die angst. In het stuk is bijvoorbeeld een acteur te zien die maar blijft rennen op een loopband. "Maar hij gaat nergens heen. Het moet het verhaal van een jongen uitbeelden die zich niet verbonden voelt met zijn afstandelijke, in angst levende ouders."

Ook werd Frolova geraakt door het verhaal van een vrouw die haar vertelde hoe ze beviel van haar dochter. "Haar dochter ging bijna dood en zelf had ze het erg zwaar tijdens de bevalling, maar er was niemand die haar emotioneel steunde. Ze voelde zich erg alleen."

Vader

En dan is er nog het verhaal van Frolova's eigen vader, een communist in hart en nieren. "Iemand vroeg hem destijds om de boel te bedriegen. Mijn vader weigerde, maar was ontzettend geschokt door het aanbod. Hij stierf niet veel later."

Tatjana Frolova.Beeld Manon Valentin

Voor Frolova hebben al deze verhalen een gemene deler: de autoriteiten hebben ons honderd jaar lang angst aangepraat. "Of het nu gaat om Lenin of Poetin, het maakt weinig verschil."

Zelf weigert de Russische zich te laten leiden door angst. Mensenrechtenactivisten wezen haar er onlangs op dat haar nieuwste voorstelling slecht zou kunnen vallen in Moskou, mogelijk met een gevangenisstraf tot gevolg. "Informatie over de goelags (strafkampen onder Stalin, red.) brengen de autoriteiten niet graag naar buiten. Het is beter om het verleden te herinneren als een aaneenschakeling van heroïsche daden, is de gedachte van deze regering", zegt Frolova.

Dreiging

Vooralsnog maakt de regisseuse zich niet al te veel zorgen. Het scheelt dat haar theater niet afhankelijk is van subsidies van de staat. "Het geeft je nog een bepaalde mate van vrijheid, maar wij zijn wel gebonden aan de gemeente omdat we geen huur hoeven te betalen voor ons pand."

Dat kunstenaars hierover moeten nadenken, zegt veel over het hedendaagse Rusland, vindt Frolova. Dreigen met het intrekken van vergunningen of het schrappen van subsidie, leidt tot zelfcensuur onder Russische kunstenaars. Artiesten bedenken zich wel drie keer voordat ze een kritische voorstellingen maken.

De zaak tegen regisseur Kirill Serebrennikov heeft die zelfcensuur nog eens aangewakkerd. De leider van het bekende Gogoltheater in Moskou wordt ervan verdacht geld van de staat te hebben verduisterd. Hij leeft momenteel onder huisarrest. Maar zijn collega's en andere critici zijn van mening dat zijn zaak politiek gemotiveerd is.

"De afgelopen twee jaar is het erger geworden", merkt Frolova. "Er zijn nog maar heel weinig mensen die de waarheid durven te vertellen. Het is heel gevaarlijk." Maar de regisseuse wil niet negatief eindigen. Ze heeft hoop. "De jonge generatie (mensen die zijn opgegroeid in het tijdperk van Poetin, red.) kent veel minder angst. Zij durft wél te leven en gaat de straat op."

KnAM speelt 'I haven't begun to live yet' op 27, 28 en 29 augustus op het Noorderzon-festival. Locatie is het Grand Theatre in Groningen. Meer informatie op www.noorderzon.nl.

Lees ook:

De onzichtbare man van Cannes

Waarom Kirill Serebrennikov niet bij de première van zijn eigen film was op het filmfestival van Cannes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden