Terugkeer betekent voor Joden niet altijd het beloofde land

'Wij willen terug naar Polen.' Fragment uit de film 'And Europe Will Be Stunned' van Yael Bartana. Beeld
'Wij willen terug naar Polen.' Fragment uit de film 'And Europe Will Be Stunned' van Yael Bartana.

Het is mooi geweest in Israël. De Joden moeten terug naar Europa. Kunstenares Yael Bartana maakte een propagandafilm over die fantasie en flirt... met beeldtaal van de nazi's.

Seije Slager

De geschiedenis is een puinhoop, een bijzonder soort puinhoop bovendien: eentje die je niet meer op kunt ruimen. Wat gebeurd is, blijft gebeurd.

Of kan je terug?

Volgens Walter Benjamin niet. De Duitse filosoof schreef ooit over de 'engel van de geschiedenis': die heeft zijn blik vol afgrijzen naar het verleden gewend, en zou wel willen blijven staan om de puinhopen die hij overal ziet op orde te brengen. Maar de storm die uit het Paradijs waait, is zo sterk dat de engel zijn vleugels niet dicht kan klappen, hij wordt onverbiddelijk achteruit geblazen, de toekomst in.

Die storm, zo zei Benjamin, die hebben wij mensen een naam gegeven: de vooruitgang.

Nou had Walter Benjamin als Joodse intellectueel die in de jaren dertig voor de nazi's moest vluchten natuurlijk goede redenen om pessimistisch gestemd te zijn.

Bekrompen nationalisme
Kunstenares Yael Bartana legde in zekere zin een omgekeerde weg af. Zij werd in 1970 geboren in Israël, het land dat de Joden na eeuwen van vervolging eindelijk een veilig thuis zou bieden. Maar Bartana voelde zich eerder bekneld door de obsessie met veiligheid die er heerst, vertelt ze in Eindhoven, waar haar expositie zojuist geopend is. Ze heeft moeite met het bekrompen nationalisme dat zich naar haar smaak te veel meester heeft gemaakt van het publieke debat.

Om te zeggen dat ook zij gevlucht is, dat gaat wat ver. Maar ze woont nu wel vrijwillig in de geboortestad van Walter Benjamin, Berlijn. En in die kosmopolitische stad in Duitsland voelt ze zich op dit moment misschien wel meer thuis dan in haar geboorteland.

Terug naar Polen
In het werk van Bartana is het dus ook niet de engel van de geschiedenis die een hoofdrol speelt. Nee, een van de personages die zij in haar films opvoert is Rivka, de 'geest van de eeuwige terugkeer'.

Kan je dan toch terug? Ja, lijkt Bartana te antwoorden in haar filmtrilogie 'And Europe Will Be Stunned', die nu in het Van Abbemuseum te zien is. Het zijn een soort propagandafilms, met als onderwerp de 'Jewish Renaissance Movement in Poland, een fictieve actiegroep, die de Joden oproept om terug te keren naar Polen.

"Wij willen terugkeren! Niet naar Oeganda, niet naar Palestina of Madagaskar, nee, zelfs niet naar Palestina. Het is Polen waar we naar smachten, het land van onze vaderen en voorvaderen", ronkt het bijbehorende manifest. En niet alleen voor de Joden is dat goed, ook Polen zou ervan opknappen: dat is namelijk maar een saai, conservatief, etnisch homogeen land geworden, sinds er nauwelijks meer Joden wonen.

Weer bij Europa horen
Gevoelig materiaal, zowel voor Polen als Israël. Polen liet zich niet kennen en vaardigde de films van Bartana vorig jaar af naar de Biënnale van Venetië. De Israëlische minister van cultuur Limor Livnat liet zich aanvankelijk wel kennen: zij weigerde eerst om een bezoek te brengen aan het Poolse paviljoen. Maar het thema leeft wel degelijk in Israël, vertelt Bartana. "Veel van mijn vrienden zijn bezig met het regelen van een tweede paspoort. Niet om gelijk te gebruiken, maar om achter de hand te hebben."

De droom van terugkeer die bij hen leeft is niet die van de terugkeer naar het beloofde land. Het is eerder de droom van een terugkeer naar de diaspora, de droom om weer bij Europa te horen.

Geïdealiseerd verleden
Misschien is de vraag of je terug kan geen goede vraag. Misschien moet je gewoon vaststellen dat mensen nou eenmaal altijd terug willen, naar een geïdealiseerd verleden. En dat er bij die pogingen altijd van alles gebeurt dat niet in de planning zat, en dat er dan weer een nieuwe historische puinhoop ontstaat.

Zoiets gebeurt althans in 'Europe Will Be Stunned'. In de eerste van de drie films, die samen ongeveer een uur duren, zien we een redenaar, de leider van de beweging, in een leeg, door onkruid overwoekerd stadion. Zijn stem galmt over de hoofden van een handjevol kinderen in een soort padvindersdracht. Zij zijn zijn enige gehoor op dat moment.

Een beeld dat je bijblijft, en het startschot voor een wilde rit door de geschiedenis. Niet eens zozeer de geschiedenis van de gebeurtenissen, maar vooral de geschiedenis van de beelden, de rituelen en de symbolen. Die raken allemaal in elkaar verstrikt, lijkt het.

Referenties die ons denken opschrikken
We zien de Joden terugkeren naar Polen, en in de manier waarop ze gefilmd zijn herken je de arcadische foto's terug die Israëlische fotografen in de jaren veertig in de kibboetsen maakten van blije immigranten en volle fruitbomen. Maar je herkent net zo goed de beeldtaal van Leni Riefenstahl, die voor de nazi's propagandafilms maakte.

Zo botsen er meer beelden op elkaar. Neem de 'nederzetting' - sowieso al een beladen term - die de Joden in Warschau bouwen, vlakbij het oude getto. Die nederzetting ziet er, als de camera uitzoomt, meer uit als een gevangenis, of zelfs als een concentratiekamp, met prikkeldraad en een wachttoren.

Het is alsof Bartana uit de puinhopen van de geschiedenis wat materialen uitkiest en die niet probeert op te ruimen, maar herschikt tot een nieuwe puinhoop. Ze speelt bewust met referenties die ons denken opschrikken, bevestigt ze: als een manier om de 'politieke verbeelding' wakker te schudden.

Onheilspellende ondertoon
Uiteindelijk loopt het mis, en wordt de leider van de beweging vermoord. We krijgen weer bekende rituelen in een vervreemdende vorm voorgeschoteld: zo wordt een standbeeld van de vermoorde leider opgericht. Alleen ziet hij er als zo'n brildragende boekenwurm uit, dat het resultaat meer een parodie op een standbeeld is.

Op dat moment in de film lanceert Bartana haar echte project. Twee van die padvinders uit het begin proclameren een beweging zonder leider, waarbij ook niet meer gevraagd wordt of de mensen die zich aansluiten wel Joden zijn. Een beweging voor iedereen, kortom, met een slogan die de zwakte viert: 'We will be strong in our weakness'.

Sympathiek. Maar toch krijgt ook zo'n slogan alweer een onheilspellende ondertoon, als die in veelvoud op T-shirts verschijnt, en je de heilige ernst in de ogen van de dragers ziet. Dat wordt ook weer een puinhoop, dat kan haast niet anders.

Yaël Bartana - And Europe Will Be Stunned, nog tot 26 augustus in het Van Abbemuseum, Eindhoven

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden