Boek van de week Duitse literatuur

Terug naar Tsjetsjenië

Ook in de nieuwe roman van Nino Haratischwili gaat het om zware thema’s: oorlog, plunderingen en verkrachting.

Veel lof oogstte Nino Haratischwili (Tbilisi, 1984) voor haar familie-epos ‘Het achtste leven’. ‘Fenomenaal’, noemde de Duitse literatuurcriticus Volker Weidermann de roman in de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Ook in Nederland genoten veel lezers van de twaalfhonderd bladzijdes over zes generaties van een Georgische familie. Trouwlezers kozen ‘Het achtste leven’ tot het beste boek van 2017.

Voor haar nieuwe roman dook Haratischwili in de geschiedenis van Tsjetsjenië. Ook in ‘De kat en de generaal’ gaat het om de geschiedenis die doorwerkt in het heden, een geschiedenis die je niet ziet achter de vele hippe bars, het opkomende toerisme, de schijnbare vrolijkheid. De generaal uit de titel is een Russische oligarch. Hij is rijk geworden met de verkoop van staatsbedrijven door het Kremlin en heeft een duister verleden. In 1995, in de Eerste Tsjetsjeense oorlog (een benaming waarbij je beseft hoe weinig wij van het Oosten weten), verkrachtte hij als Russisch soldaat een achttienjarig meisje. Deze gebeurtenis blijft hem zijn leven lang achtervolgen.

Ongenodigde gasten

De roman bestrijkt de periode van de jaren negentig tot 2016, gaat over schuld, liefde en moraal en speelt in Berlijn en op de Kaukasus. Haratischwili lijkt het daarbij vooral om de tragiek van het vergeten te gaan. “De mensen zijn bang, het verleden is volstrekt taboe, en alles lijkt één grote theatercoulisse op een nieuw, schoongeveegd podium – in blinkend neonlicht.”

Net als in ‘Het achtste leven’ slaagt Haratischwili erin de politieke geschiedenis van een land met die van haar personages te verbinden. Ze vertelt over de tijd waarin de Sovjet-Unie uiteenvalt, waarin ‘ongenode gasten’ – lees: de soldaten van het Rode Leger – verdwijnen uit republieken die zelfstandig worden, waarin scholen het Russisch van het lesrooster schrappen en snelle jongens het winnen van bureaucraten die om geld verlegen zitten.

Beeldend is de beschrijving van de jeugd van een jongen die niets liever wil dan ontsnappen uit zijn land. De moeder wil dat haar zoon in de voetsporen treedt van zijn vader, een oorlogsheld. Zelf voelt hij daar niets voor. “Hij zag haar ontstelde gezicht voor zich, die vreselijke blik, alsof hij haar met een mes in de moederborst had gestoken. Maanden was ze bezig geweest om voormalige collega’s van zijn vader op te sporen die hem konden aanbevelen, om de voor de oudste militaire academie van Moskou benodigde gezondheidsverklaring te bemachtigen. Maar hij vroeg zich alleen af hoe hij uit dit zieke, verrot ruikende land weg kon komen, naar het buitenland kon gaan of iets kon gaan studeren, iets leren wat met hemzelf te maken had.” De jongen ontduikt zijn toelatingsexamen voor de militaire academie. Daarna communiceren moeder en zoon alleen nog door middel van op de koelkast geplakte briefjes. De moeder sluit zich op in haar slaapkamer, waar ze een macabere dodenmis houdt en haar overleden echtgenoot om raad vraagt.

Nino Haratischwili

Het bekrompen beloofde land

Haratischwili neemt je mee naar het oosten, naar aoels (dorpen), bebo’s (grootmoeders) en molodtsjina’s (prachtmeiden). Ze schetst hoe de brokstukken van de voormalige Sovjet-Unie worden opgekocht door slimmeriken die snel winst maken. “Een fascinerend, wetteloos El Dorado: het zich over elf tijdzones uitstrekkende oermonster was door een paar mannen opgedeeld en verkocht.” De roman verwijst even gemakkelijk naar Griekse mythes als naar Russische klassiekers, en die verwijzingen vormen geen stijlbreuk, maar passen bij de brede opzet van dit verhaal.

Voor de beschrijving van de jonge generatie die naar het Westen vlucht, neemt Haratischwili flink de tijd. Het is een raak en ontroerend portret. “Ze kwamen in het beloofde land en vonden los werk, ze kregen de kruimels toegeworpen, maar geen reële kansen, ze werden naar taal- en bijscholingscursussen gestuurd, kregen het advies om praktische banen aan te nemen omdat hun zweverige en zonderlinge beroepen (zoals linguïst in Oud-Grieks, specialist in de kunst- en cultuurgeschiedenis van de Italiaanse Renaissance, kinderboekillustrator of solfègelerares) voor het dagelijks leven in het Westen niet geschikt bleken.” Hun kinderen hebben geen grappig Slavisch accent meer, maar functioneren toch niet zoals hun ouders hadden gedroomd, raken verzeild in knokpartijen of in de criminaliteit. En hun ouders, die klagen steeds meer over wat eens het beloofde land leek: de overdreven netheid, de bekrompenheid, de geremdheid, het te karige menu op een feestmaal of een verjaardagsfeest.

Voorganger ‘Het achtste leven’ was een lijvige roman. Lezers gingen op in het verhaal, maar het had misschien ook wel een beetje minder uitgesponnen en breedsprakig gekund. Ook ‘De kat en de generaal’ is een roman met veel, soms te veel personages – en gaat richting de zevenhonderd bladzijden. Vertalers Elly Schippers en Jantsje Post, die het Duits van Haratischwili in soepel Nederlands hebben overgezet, hadden er een hele kluif aan.

Het is begrijpelijk dat veel Duitse critici wat minder gecharmeerd waren van ‘De kat en de generaal’ – de meest vileine noemden het kitsch – maar het is ook een wetmatigheid dat een tweede roman na een succesvol debuut tegenvalt. Haratischwili’s beschrijvingen zijn soms wat vlak: de winter is meedogenloos, de nachten helder en koud, de ochtendwind ijzig, de stilte spookachtig. Een jongetje wordt “zieker en zieker, tot hij op een dag niet meer wakker werd en in een koortsige doodsstrijd in de armen van zijn mooie moeder stierf”.

‘De kat en de generaal’ is zeker niet slecht, stond ook op de shortlist van de Deutscher Buchpreis, maar was nog beter geweest als Haratischwili minder zijpaden had ingeslagen en minder sentimenteel was geweest. 

Omslag ‘De kat en de generaal’

Oordeel: boeiende geschiedenis, af en toe vlakke beschrijvingen.

Nino Haratischwili
De kat en de generaal
Vert. Elly Schippers en Jantsje Post
Meridiaan; 680 blz. € 34,99 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden