Terug naar het oude Hollywood met Billy Wilder

Jean Arthur, John Lund en Marlene Dietrich in 'A Foreign Affair' (1948).

Billy Wilder, die met knetterende dialogen de ene klassieker aan de andere reeg, is deze zomer het middelpunt van een groot retrospectief in het Eye Filminstituut. Marilyn Monroe, Audrey Hepburn en Gloria Swanson doen het oude Hollywood herleven. Een ode aan de regisseur.

Billy Wilder had het zich na de opnamen van 'The Seven Year Itch' (1955) heilig voorgenomen: hij zou nooit meer met Marilyn Monroe werken. Het diva-gedrag van de 28-jarige actrice had hem opgebroken. Als er vroeg in de ochtend gedraaid moest worden, en iedereen gereed was voor de opname, kwam ze doodleuk laat in de middag aanzeilen. De ene keer had ze zich verslapen, de andere keer was ze op weg naar de studio verdwaald, zei ze. De filmmaker noemde haar een onoplosbare puzzel, maar was ook vergevingsgezind. Niet alleen omdat Monroe perfect was in dialogen, en volgens Wilder precies wist waar de lach zat, maar ook omdat ze hem een iconische filmscène had bezorgd. Iedereen kent het beeld: Monroe die op een hete zomerdag in New York boven een luchtrooster van de metro staat en met beide handen haar opwaaiende zomerjurk in bedwang probeert te houden.

Zo kwam het toch nog van een tweede samenwerking, en dat werd een nog groter succes. 'Some Like It Hot' (1959) is een heerlijke komedie waar zestig jaar later nog steeds het plezier vanaf spat. Jack Lemmon en Tony Curtis zijn twee berooide muzikanten die in Chicago per ongeluk verwikkeld raken in een maffiazaak en op de vlucht moeten. Verkleed als vrouwen sluiten ze zich aan bij een damesorkest dat per trein naar zonnig Florida reist.

Het iconische beeld van Marilyn Monroe in 'The Seven Year Itch' (1955).

Glinsterend

Ook Monroe is van de partij, als de zwoele zangeres en ukelele-speelster Sugar Kane. Als ze in beeld is, lijkt ze bijna licht uit te stralen. 'Glitzy', noemde Wilder haar. Glinsterend. En hij was het ook die Monroe in de meest controversiële jurk uit haar carrière stak. Het gaat om de beroemde scène waarin ze 'I wanna be loved by you' zingt, gehuld is in een 'nude dress', waardoor het lijkt alsof ze halfnaakt is. De op maat gemaakte jurk die Monroe's enorme sex appeal accentueerde, was zo'n groot schandaal dat de film in sommige Amerikaanse staten werd verboden.

Het spel met Monroe's sensuele uitstraling en met de censuur, is tekenend voor Wilders werk. Hij hield ervan om de boel op te schudden. 'The Lost Weekend' (1945) was een van de eerste serieuze films met een alcoholist in de hoofdrol, een gruizig en realistisch dronkemansportret zoals dat niet eerder was vertoond. 'A Foreign Affair' (1948) draaide hij samen met Marlene Dietrich op de puinhopen van Berlijn. Met 'Sunset Boulevard' (1951) waagde hij het om in Hollywood een film over Hollywood te maken en de celebrity-cultuur aan te kaarten in een drama over een wegkwijnende ster uit de stomme film, fabuleus gespeeld door Gloria Swanson. De naam van haar personage, Norma Desmond, werd een begrip. Controverse ontlokte hij ook met 'Ace in the Hole' (1951) waarin een journalist, gespeeld door Kirk Douglas, hongert naar een groot verhaal en een menselijke tragedie misbruikt om te scoren. Het was Wilders commentaar op de oprukkende sensatiejournalistiek.

Wilder moffelde de schaduwkanten van de mens niet weg, haalde ze juist naar voren en gaf er vaak een humorvolle draai aan, zoals in 'The Apartment' (1960), een van de mooiste films uit zijn oeuvre. Jack Lemmon - vaak genoemd als Wilders alter ego - speelt een kleine werknemer van een grote verzekeringsfirma in New York die hele nachten buiten rondzwerft omdat zijn vrijgezellenappartement door zijn bazen wordt gebruikt voor heimelijke, buitenechtelijke avonturen.

De situatie loopt behoorlijk uit de hand, maar de belofte van promotie houdt hem overeind. Shirley MacLaine maakt als het leuke, kortgeknipte liftmeisje iets soortgelijks mee: ze wordt door een van die bazen als minnares aan het lijntje gehouden. Het zijn twee eenzame zielen die om elkaar heendraaien in een film die doordrenkt is van de knetterende dialogen en oneliners. Nog zo'n sterk punt van Wilder. Omdat zijn films zo vol vaart worden verteld, vol schwung, ogen ze nog steeds heel modern.

Barbara Stanwyck en Fred MacMurray in 'Double Indemnity' (1944).

Unieke situatie

Wilder werd in 1906 werd geboren in een Joodse familie in het Poolse Sucha, dat toen toebehoorde aan Oostenrijk. Hij vestigde zich als krantenjournalist in Wenen en later in Berlijn waar hij indruk maakte door zich diep in te graven in verhalen. Voor een reeks artikelen poseerde hij een tijd als gigolo. Ook maakte hij in het Berlijn van de jaren twintig kennis met de filmwereld. Hij begon scenario's te schrijven en ontwikkelde zich tot een briljant scenarist met een scherp oog voor sociale satire.

De ontwikkelingen in Duitsland volgde hij ondertussen op de voet. Toen Hitler in 1933 de macht overnam, was hij meteen vertrokken. Via Parijs belandde hij in Los Angeles waar toen veel Europese vluchtelingen arriveerden. Hij ging aan de slag als scenarist en vrij snel ook als regisseur en producent. In het oude studiosysteem was dat een vrij unieke situatie. De meeste regisseurs kregen scenario's aangereikt. Wilder niet. Hij schreef altijd zijn eigen scripts, liefst met een schrijfpartner, want dan kon hij lekker sparren.

Billy Wilder geeft Audrey Hepburn aanwijzingen op de set van 'Sabrina' (1954).Beeld Getty Images

Wilder was bedreven in vele genres. Hij maakte met 'Double Indemnity' (1944) een spannende film noir, met 'Witness for the Prosecution' (1957) een pakkend rechtbankdrama en aan de charmante romcoms die hij in de jaren vijftig met Audrey Hepburn maakte, 'Sabrina' en 'Love in the Afternoon', kunnen hedendaagse filmmakers nog een puntje zuigen.

De pittige komedies waren misschien wel een overlevingsstrategie. Driekwart van Wilders familie kwam om in Auschwitz. Over zijn komst naar Hollywood zei hij eens: "Ik ben hier terechtgekomen omdat ik niet in een oven wilde."

Het tekende Wilder, die in 2002 overleed, ten voeten uit. Zijn films barsten van de gepeperde uitspraken en humorvolle kwinkslagen die vaak een drama verhullen. Van sentiment hield hij niet, en het moest zeker niet te klef worden. Als Jack Lemmon aan het slot van The Apartment eindelijk zijn liefde betuigt aan Shirley MacLaine, kijkt ze hem guitig aan: 'Shut up and deal'. En als Lemmon in Some Like it Hot eindelijk aan zijn minnaar opbiecht dat hij een man is, klinken de gevleugelde woorden - 'Well, nobody's perfect'.

'Het retrospectief 'Sweet & Sour - De Films van Billy Wilder' is t/m 5 september te zien in het Eye in Amsterdam.

Lees ook: Waarom ik Marilyn voor gezien houd

Emma Brunt laat verstek gaan bij de tentoonstelling over Marilyn Monroe. Wat weerhoudt haar?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden