Review

Terreur tegen supermacht als een daad van liefde

Nu de enig overgebleven supermacht machteloos blijkt tegen ideologisch geïnspireerd terrorisme, kun je je afvragen wat macht nog betekent. Het antwoord in 'Empire' luidt: de macht is overal en nergens. De macht heeft geen centrum meer, en kan van alle kanten worden aangevallen. De auteurs, die zich trots communist noemen, vinden dit een positieve ontwikkeling.

Yoram Stein

De patatgeneratie lijkt in een protestgeneratie veranderd, en anti-globaliseringsverhalen verkopen zeldzaam goed. Ook een bijna 500 pagina's lange theoretische beschouwing, annex utopische fantasie, gaat erin als koek. 'Empire' wordt een van de bijbels van de tophoppers genoemd, maar is eigenlijk de filosofische pendant van de Hollywood-film 'The Matrix'. Het boek betoogt dat we vastzitten in een door een kwade macht geschapen realiteit. Die macht heet volgens het boek 'het Imperium'. Anderen noemen het globalisering.

Het Imperium creëert de werkelijkheid waarin we leven. Karl Marx schreef in 'Das Kapital' dat we, om de werking van het kapitalisme te begrijpen, een kijkje moeten nemen in de keuken van het kapitalisme: de fabriek waar de spullen worden gemaakt. Ook het systeem waarin wij leven wordt geproduceerd, stellen Michael Hardt en Antonio Negri, de auteurs van 'Empire'.

Het Imperium is kwaadaardig en oppermachtig. Het is zelfs zo machtig dat je het niet kunt zien. Dat komt omdat het nu -net als God of de Heilige Geest- overal is. Geen plekje op de wereld is niet door het Imperium -altijd met een hoofdletter- besmet. Niemand kan er meer buiten treden. Onze geesten, ja, zelfs onze lichamen zijn erdoor aangetast.

Hoewel het Imperium mensenlevens wereldwijd probeert te controleren, verkeert het, volgens Hardt en Negri, in crisis. Juist omdat het democratisch is en geen centrum heeft, kan iedereen het van overal vandaan aanvallen. Door de strijd tegen deze oppermachtige vijand zouden de 'barbaren' en de 'rebellerende slaven' in de toekomst een tegenimperium kunnen vormen dat wél iets doet aan de ongelijkheid in de wereld, en de vernietiging van het milieu. Hardt en Negri hebben daar hun hoop op gevestigd.

Het goede nieuws aan de opmars van het Imperium is dat de opdeling van de wereld in nationale staten haar langste tijd gehad heeft. Hoewel anders wordt beweerd, zijn de grenzen open, en heeft elk land te maken met de problemen die ergens anders door het Imperium worden gecreëerd. Eerste en derde wereld lopen door elkaar heen.

Niet langer kan het grootkapitaal de verschillende nationale oppositiebewegingen tegen elkaar uitspelen. Nu een wereldomspannend rijk met allerlei transnationale organen (Wereldbank, IMF, Verenigde Naties, Coca-Cola, McDonald's, Amnesty International, Greenpeace) zich aan het vormen is, kunnen 'de arbeiders aller landen' zich eindelijk verenigen. Want eigenlijk wil de onderklasse niet funshoppen, Big Brother kijken en op wintersport. Het proletariaat wil wat het altijd al wilde: revolutie. Alleen beseft het dat nog niet.

'Empire' is ook een filosofisch werk. Tal van filosofen worden door de auteurs onderverdeeld in good en bad guys. Net zoals het kwade Imperium tegenover de goede menigte staat, staan slechte denkers als Descartes, Hobbes, en Kant tegenover goede filosofen als Augustinus, Machiavelli en Spinoza.

De goede filosofen willen de mens niet vastleggen in bepaalde structuren, maar gaan uit van de onmiddellijkheid van de menselijke ervaring. De bad guys daarentegen proberen die onmiddellijkheid te representeren in een bepaalde machtsorde, een soort van Imperium avant la lettre.

De belangstelling voor 'Empire' maakte de volstrekt onbekende Amerikaan Hardt op slag wereldberoemd. De tijden dat deze hoogleraar in de 'postkoloniale literatuur' aan geen enkele Engelse, Franse, Italiaanse of Amerikaanse universiteit aan de bak kon komen, liggen achter hem. En misschien helpt het succes de meer dan twintig jaar oudere Italiaanse co-auteur, Negri, juist om uit de bak te komen. Negri heeft in Italië nog steeds huisarrest vanwege zijn 'ideologische betrokkenheid' bij de terreur van de Rode Brigade -de extreem-linkse club die oud-premier Aldo Moro in 1978 vermoordde.

In de jaren zeventig was Negri de huisfilosoof van dergelijke bewegingen. Geweld tegen het 'onderdrukkende kapitalistische systeem' achtte hij legitiem. Nu heeft hij, samen met zijn voormalige vertaler Hardt, dit oude idee in een nieuw, postmodern jasje gestoken.

Hardt en Negri scheppen een nieuw marxistisch jargon. De opdracht van het boek, een citaat van William Morris, maakt dat duidelijk: ,,Mensen moeten vechten voor wat anderen bedoelden, maar dan onder een andere naam.'' Het kapitalisme is ook niet meer hetzelfde als in de goede oude tijd. Na de dekolonisatie en na het ineenstorten van het sovjetimperium heeft het kapitalisme, zoals Marx voorspelde, de hele wereld veroverd.

Een zwaktebod blijft dat de auteurs nergens in hun dikke boek met feiten komen die het bestaan van het Imperium bewijzen. Data, statistieken, en empirisch materiaal zijn in het boek even onzichtbaar als het Imperium zelf. De meest tastbare aanwijzing dat het bestaat, is het 'geweld' dat de wereldgemeenschap uitoefent tegen 'schurkenstaten'. Politieke leiders die zich weigeren te voegen, worden neergezet als 'criminelen' en 'terroristen'. Als deze schurken zich niets aantrekken van het internationaal (Imperiaal) recht, worden zij met precisiebombardementen gestraft, of belanden ze in de Scheveningse gevangenis.

Dat de auteurs toch iets zien in een soort wereldregering, wil niet zeggen dat zij iedereen in het keurslijf van een bepaalde logica willen persen, zoals het Imperium doet. Nee, zij geloven in de macht van 'individualiteiten', die samen komen in een 'veelkoppige menigte', verenigd in hun afschuw van 'de Imperiale machine'. Het paranoïde zwart-witdenken van deze twee auteurs wordt ten onrechte representatief genoemd voor de filosofie van de tophoppers.

De slogans 'een andere wereld is mogelijk' en 'globaliseer verzet' die de demonstranten naar Genua deden trekken, worden door maar een kleine minderheid opgevat in de termen van Hardt en Negri, die een alomvattende strijd tegen het duivelse kapitalisme prediken, waarin het doel alle middelen heiligt. 'Empire' is al vergeleken met het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels, dat eindigde met de beroemde zinnen: ,,De proletariërs hebben niets dan hun ketenen te verliezen. Zij hebben een wereld te winnen.'' Hardt en Negri hebben, in hun manifest, die laatste zinnen aangepast. De ketenen zijn om begrijpelijke redenen wat minder in beeld. En ook de proletariërs zijn verdwenen. Zij hebben plaatsgemaakt voor een 'veelkoppige menigte' van 'nomadische intellectuelen', immigranten, en andere 'individualiteiten'.

Het idee dat er 'een wereld te winnen is', hebben de auteurs daarentegen nog wat aangescherpt. Het paradijs is op aarde, en in onszelf. Het enige wat we hoeven te doen is onze haat tegen de Imperiale machine om te zetten in actie. Aan het einde van het boek wordt de toon steeds lyrischer. ,,Dit is een revolutie die geen macht kan controleren -omdat biomacht en communisme, samenwerking en revolutie samenblijven, verenigd in liefde, eenvoud, als ook onschuld. Dit is de niet te onderdrukken lichtheid en vreugde van communist zijn.''

De volgende bomaanslag of daad van terreur moet in het jargon van Negri en Hardt dan ook als een daad van liefde begrepen worden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden