Dáreece Walker, ‘From Ferguson to Baltimore’, 2015.Beeld Dáreece Walker

Tentoonstelling

‘Tell me your story’ toont Afro-Amerikaanse kunst die knettert van de actualiteit

De expositie in Amersfoort met­­­ ­­­­Afro-Amerikaanse kunst had eigenlijk al voorbij moeten zijn, maar werd vanwege de coronasluiting verlengd. Gelukkig maar, want juist nu moeten deze werken gezien worden.

Politiemannen met helmen die betogers en relschoppers te lijf gaan rondom een open doodskist met daarin het lichaam van een zwarte man. Een Amerikaanse vlag wappert op de achtergrond. Het werk van Dáreece Walker lijkt wel gemaakt in de weken nadat George Floyd was gestorven onder de knie van een politieman. Maar de wandvullende houtskooltekening, die in de verte doet denken aan Picasso’s ‘Guernica’, is alweer vijf jaar oud.

Het werk is te zien in de Amersfoortse Kunsthal KAdE. ‘Tell me your story’, heet de tentoonstelling over Afro-Amerikaanse kunst. En dat doen de 47 vertegenwoordigde kunstenaars: verhalen vertellen. Over onderdrukking, uitsluiting en vernedering, maar vooral ook over verzet, veerkracht en levenslust. In krachtige beelden waarin opvallend vaak teksten verwerkt zijn.

De expositie had eigenlijk half mei moeten eindigen, vlak voor in de Verenigde Staten de ‘Black Lives Matter’-storm zou losbarsten. De coronasluiting kwam in dit geval als een geluk bij een ongeluk; de expositie werd verlengd en knettert nu van de actualiteit. Een absolute aanrader voor iedereen die aan de hand van schilderijen, collages, foto’s en sculpturen de geschiedenis wil leren kennen van zwarte Amerikanen in de afgelopen honderd jaar.

Charles White, ‘Two Alone’, 1946.Beeld Charles White Estate

Zelfbewustzijn en trots 

Het verhaal wordt chronologisch verteld en begint met de Eerste Wereldoorlog, waarin de Verenigde Staten in 1917 verwikkeld raakten. Dat gaf de zwarte Amerikaanse gemeenschap voor het eerst echte kansen. Na de afschaffing van de slavernij, vijftig jaar eerder, was hun positie nauwelijks verbeterd, maar nu kwamen er banen vrij die eerder voor hen onbereikbaar waren: ze vulden de plaatsen van de witte mannen die naar het front gingen. Er waren ook zwarte soldaten, en ook al was hun positie in het leger achtergesteld, ze keerden wel terug als helden en ze hadden iets van de wereld buiten de VS te zien gekregen. Dit bracht een zelfbewustzijn en trots teweeg waarop filosoof Alain Locke de term ‘The New Negro’ plakte. Een term die nu niet meer zou kunnen, maar toen heel bevrijdend was. De uit Duitsland afkomstige grafisch ontwerper Winold Reiss voorzag het boek van Locke van een art deco-omslag, de populaire stijl van die tijd.

Er kwam een grote verhuizing vanuit de zuidelijke staten naar het noorden van de VS op gang en de wijk Harlem in New York, waar al een bloeiende zwarte gemeenschap bestond, was een favoriete vestigingsplaats. De foto’s van James van der Zee, levendige straatbeelden uit de jaren twintig, getuigen daarvan. De culturele bloeiperiode wordt de Harlem Renaisance genoemd – daar worden vooral schrijvers toe gerekend. Dat de Afro-Amerikaanse cultuur aanvankelijk vooral in woorden en muziek tot leven kwam, was een gevolg van de slavernij. Op de plantages mocht niets, lezen en schrijven was verboden. Maar de verhalen werden mondeling doorgegeven en zo ontstond een sterke vertelcultuur.

Devan Shimoyama, ‘Countdown’, 2019.Beeld Devan Shimoyama

Schrijvers en jazz-muzikanten boekten successen, ook bij een wit publiek. In deze periode bestond het werk van beeldend kunstenaars vooral uit boekomslagen en affiches. Er zijn diverse voorbeelden van te zien in KAdE. Vooral de grote geïllustreerde landkaart die Elmer Simms maakte van de nachtclubs in de wijk prikkelt de verbeelding. 

De schilders haalden hun achterstand snel in. Dankzij studiebeurzen konden ze reizen, naar Europa en Afrika, en daar kennis maken met alle kunststromingen. Het leverde prachtige werken op waarin die invloeden terug te zien zijn, maar die ook een heel eigen beeldtaal hebben. De ogen van de vrouwen die Charles White portretteerde zullen je niet snel loslaten, zoveel droefheid en berusting als daaruit spreekt. De hele ellendige zwarte geschiedenis is er in te lezen. Maar er is ook vrolijker werk. Romare Bearden, op de tentoonstelling ruim vertegenwoordigd, werkte op de klanken van jazz en blues en dat is te zien. Zijn collages geven een ritmisch beeld van het dagelijks leven in de stad en op het platteland. Rauw, maar vol levenslust.

Zwarte bevolking in opstand

In de jaren zestig komt de zwarte bevolking in opstand tegen de maar voortdurende achterstelling en dat uit zich in zeer politiek geëngageerd werk. Emory Douglas, die binnen de Black Panther-beweging de rol van minister voor cultuur vervulde, maakte strijdbare affiches, die refereren aan de revoluties in China en Cuba. Er zijn vrouwen te zien met raketwerpers en er staan teksten op als: ‘Het wordt tijd dat het bloed van die racistische varkens door de straten vloeit’. De tijd van praten was duidelijk voorbij.

Vanaf de jaren negentig gaan zwarte kunstenaars op in de algemene kunstwereld. Maar hun thema’s blijven herkenbaar en geëngageerd. Carrie Mae Weems maakte een schrijnende fotomontage over de slavernij. Op de ene foto is een naakte zwarte vrouw te zien die met gespreide benen op een bed ligt, ernaast een foto waarop ze knuffelt met een klein wit meisje. Over de foto’s is de tekst geplaatst: ‘Je werd een speeltje van de baas/ en zijn dochter’.

DDáreece Walke, ‘Made in de USA’, 2016.Beeld Dáreece Walker

Het werk van Kerry James Marshall lijkt eveneens te verwijzen naar dat duistere verleden. Maar de zwarte silhouetten van een rennende man en vrouw tegen een kleurig landschap verwijzen ook naar de vaak geschilderde scène van Adam en Eva die verdreven worden uit het paradijs. Zo uit hij kritiek op een te witte kunstgeschiedenis, waarin zwarte kunstenaars nauwelijks zichtbaar zijn.

Reflectie op de eigen cultuur is vervat in een installatie die op vijf beeldschermen een dialoog laat zien tussen een aantal zwarte mannen. Ze biechten grinnikend op dat ze nooit ten overstaan van witte landgenoten een banaan of gefrituurde kip zullen eten, omdat het zo’n stereotiepe beeld oplevert. Een eye-opener, ook voor henzelf. Het gesprek wordt wat ongemakkelijker als homo’s de discriminatie in eigen kring aankaarten.

Het is zonder uitzondering kunst die steeds midden in de maatschappelijke discussie staat. Daarom, juist nu, het bekijken meer dan waard.

‘Tell me your story’, Kunsthal KAdE, Amersfoort. t/m 30 augustus.

Lees ook: 

Het zwarte model: De blinde vlek in de historie van de kunst

Nederlandse kunsthistorici zagen niet-witte personages op schilderijen lang als nietszeggende, naamloze decorstukken. Daar komt nu langzaam verandering in, zo blijkt uit recente ontdekkingen bij het Kunstmuseum Den Haag en het Amsterdamse Rijksmuseum.

‘Herkenning in het museum, dat had ik nooit ervaren’

De eerste zwarte Amsterdammers waren geen slaven, maar trotse zeevaarders. Het Rembrandthuis vertelt over hen aan de hand van portretten van Rembrandt en zijn tijdgenoten. Voor Stephanie Archangel, die de tentoonstelling samenstelde, is het een heel persoonlijk verhaal geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden