Review

Tekst geeft uitleg bij bouwen voor de sloop

De visuele kakofonie in de tentoonstelling 'Japan, Towards Totalscape' in het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam is overweldigend. Met hoge panelen is een labyrint geschapen, waarin beelden over elkaar buitelen: tientallen foto's van het Japanse (stads)landschap, maquettes van gebouwen, striptekeningen en allerhande illustraties.

Als bezoeker word je geacht vanuit het midden (de metropool Tokio) naar de randen (de natuur van Kumamoto) te cirkelen. Gaandeweg onderga je de Japanse architectuur. Van begrijpen is op deze tocht nauwelijks sprake.

De heterogeniteit van de Japanse architectuur en stedenbouw is enorm en complex. Het doorgronden van de Japanse bouwkunst lijkt op het uitpakken van een pakje om eronder een tweede pakje te vinden. En soms een derde of een vierde. Pas daarin zit het doosje met het juweel. Ieder pakje kan zijn eigen vermomming hebben, zodat bij het uitpakken een diversiteit aan ervaringen wordt opgeroepen. Voor het begrijpen van deze gelaagdheid is inzicht in de context van de Japanse gebouwde omgeving cruciaal, terwijl de architectuur die context soms juist geheel lijkt te negeren. Beide aspecten zitten in de tentoonstelling. De evenwichtsact die dit vereist, maakt de expositie even gelaagd als haar onderwerp.

'Towards Totalscape' is onder meer het verhaal van dichtheid. Van woekeren met ruimte. Van wonen op de vierkante meter. Fraaie voorbeelden hiervan zijn het Tofu House van Jun Tamaki in Kyoto en Space Blocks van C+A in Osaka. Beide architecten goochelen met vierkante meters. De eenpersoonsappartementen in het Space Blocks-project zijn bijvoorbeeld opgebouwd uit kubusvormige modules met een breedte van 2,4 meter. En dat is zelfs voor Japanse begrippen weinig.

Gezien de ruimtenood is meervoudig grondgebruik in Japan geen vrijblijvend architectonisch modewoord (zoals in Nederland), maar bittere noodzaak. Dit leidt tot een soms schizofrene vermenging van functies. Een kantoortoren waar een aftakking van een snelweg dwars doorheen raast. Een autorijschool op het dak van een bedrijfspand. Maar ook een enorm reuzenrad boven op een winkelcentrum (een maquette hiervan staat in de expositie). Dit winkelcentrum (HEP Five) doet een volstrekt zelfstandige architectonische uitspraak in de skyline van Osaka. Aanpassen aan je buren of alleen al reageren op een gebouw ernaast is lastig, doordat het stadslandschap continu in beweging is.

Bouwen in Japan betekent ook voortdurend slopen. Een object is niets waard. Het is een tijdelijke huls, vormgegeven naar de wil van de tijd. Grond, daar draait het om in de Japanse architectuur en stedenbouw. Grond die fenomenaal duur is. Wat je erop zet moet aantrekkelijk zijn en verkoopbaar, kortom de architectuur van dit tijdelijke object moet verleiden. Zo is architectuur in Japan feitelijk een commercieel gebruiksvoorwerp. Totaal anders dan bij ons, waar architectuur een culturele uitdrukking is, waarin meteen een visie op de maatschappij wordt neergelegd. In Japan bestaat een desinteresse in bouwen voor de eeuwigheid. Het effect hiervan is een concentratie op vorm, die de Japanse architectuur een eigen waarde geeft en regelmatig tot prachtige staaltjes bouwkunst leidt. Ook dat laat 'Towards Totalscape' zien. Vooral in de natuur komt het 'object'-karakter van de Japanse architectuur mooi tot uitdrukking. Tadao Ando, Toyo Ito, Jun Aoki en Kazuyo Sejima (grote namen in de hedendaagse Japanse bouwkunst) hebben bijvoorbeeld prachtige minimalistische ontwerpen gemaakt.

De Japan-tentoonstelling in het Nai is als landenmanifestatie een vervolg op de expositie over Zuid-Afrikaanse architectuur van twee jaar geleden. Toen was de tentoonstelling een labyrint en ook nu weer is de expositie een woud van beelden. Het kan bijna niet anders als je de bouwcultuur van een heel land (en dus onvermijdelijk ook de stedenbouwkunstige inbedding daarvan) wilt neerzetten. Deze krachttoer maakt het de bezoeker niet makkelijk. Een vouwblad bij de entree is dan broodnodig voor de oriëntatie, zoals bij de Japan-expo opnieuw blijkt.

Tekst is onvermijdelijk om te begrijpen wat je ziet. Maar in de veelheid van beelden is het lezen van tekst te veel gevraagd. De catalogus biedt thuis op de bank wel soelaas. 'Towards Totalscape' is een tentoonstelling die je op een haast intuïtieve manier moet ondergaan. De beelden als een warme stroom over je heen laten komen, genieten van de individuele schoonheid van gebouwen en vooral met een open blik de sfeer opsnuiven van het hectische en veelbeeldige architectuurlandschap waaruit Japan is opgebouwd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden