Opinie

'Tantalus' is vooral een dag aanschouwelijk onderwijs

Zelfs de bezoekers die het theater binnenstromen, kijken elkaar even aan met een blik die uitdrukt: gaat dit de kwelling worden waar de naam Tantalus onlosmakelijk mee verbonden is?

En de schrijver, John Barton, laat zijn personages enkele malen driftig associëren op de betekenissen die in 'Tantalus' mogelijk schuilgaan, waarbij ze telkens uitkomen bij het Griekse woord talantatos, 'de rampzaligste'. Hiermee geeft Barton direct zijn diepste zieleroerselen prijs: hij is een schoolmeester in hart en nieren, een heel goede, daar niet van, máár: een schoolmeester.

Het onderwerp van 'Tantalus', zo wordt ons meegedeeld, is de zogenaamde Epische Cyclus. Dat is het hele corpus aan epische zangen die vertellen over de Griekse goden en helden. Maar een klein deel daarvan is bewaard gebleven: het werk van Homerus. De rest leidt een verbrokkeld bestaan in de fragmenten van andere dichters, in de plots van de tragedies, en in de mythenverzamelingen van laat-antieke schrijvers. Die restjes heeft Barton, voor zover ze betrekking hebben op de oorlog tussen Grieken en Trojanen om de schone Helena, in een nieuwe cyclus aaneengeregen en deze 'Tantalus' gedoopt naar de stamvader van de Griekse legeraanvoerders Agamemnon en Menelaos.

Het resultaat is, zoals ook Barton zelf toegeeft, een mythenvertelling. Daardoor is het geen drama, zoals de 'Oresteia' van Aeschylus een drama is, of zelfs de 'Ilias' van Homerus. Het is een aaneenrijging van losse verhalen, zoals de 'Decamerone'. Zeven jonge vrouwen, die het koor vormen, vertellen elkaar hoe de wereld ontstond. Maar weldra betreedt toch een dichter het toneel, een verlopen zwerver met een kolderieke koperen pot onder de arm, die het heft in handen neemt en soms als de dichter, maar meestal als Peleus, de vader van Achilles, een soort samenbindend element is in de vertelling.

Bij De Appel worden de twee personages vertolkt door een acteur, in dit geval regisseur Aus Greidanus. Ook met andere elementen probeert Barton eenheid te bewerkstelligen. De verhalen worden gepresenteerd als de varianten van een spel dat oppergod Zeus met de mensen speelt, en dan zijn er nog de cynische uitspraken over het thema oorlog. Verder is in het Appel-project een prachtige centrale rol gegeven aan de voedster van Sacha Bulthuis, die al die verstikte, uiteengereten en verpletterde kindertjes uit de verhalen terzijde van het toneel zit te maken uit poppen van stro die ze in lange repen stof bakert.

Wat evenwel de voorstelling echt tot een belevenis maakt waarin de tijd vliegt, is het decor van Guus van Geffen. De cirkelvormige dansplaats en het daarachter over de hele breedte van het toneel geplaatste podium zijn natuurlijk een directe verwijzing naar de klassieke Griekse theaterbouw. Maar (men kon hierover lezen in het gesprek met Van Geffen in Trouw van 24 december) de onderdelen van deze bouw wisselen voortdurend in hoogte ten opzichte van elkaar en vormen een fascinerend architecturaal spel waar je niet op uitgekeken raakt. In de donkere ruimte boven het toneel vormen de zware Dorische zuilen van een tempel, even zichtbaar in het begin, als het ware het verder onzichtbare rotsblok dat Zeus aan touwen boven het broze mensenleven heeft gehangen.

De Appel heeft het spektakel niet geschuwd: de grote kaart van het oorlogsgebied, getekend op de vloer, maakt later plaats voor de grote plas bloed van de afgeslachte Trojanen, weer later voor de striemende regen van het onherbergzame Thracië, om te eindigen in de rechtersstoel in het heiligdom van Apollo in Delphi.

'Tantalus' is inderdaad één grote soap, met een boosaardige intrigant Odysseus van Hubert Fermin; de bloeddorstige Achilles (en later zijn zoon Neoptolemos) met tegelijkertijd die zachte vrouwelijkheid in de borst van Reinout Bussemaker; de vrouw die een mengeling is van koele berekening en hartstocht, de Thetis en Andromache van Carine Crutzen; de kille schoonheid en de in wezen onverbiddellijke trouw aan hun echtgenoten van Helena en Klytaemestra, van Geert de Jong; de drift en de breekbaarheid van Kassandra en Hermione, van Judith Linssen; de arrogantie en de onmacht van Agamemnon en Menelaos, van Hugo Maerten. Al deze acteurs beitelden in hun personages die dualiteit, die tegengesteldheid van karakter, uit; Fermin deed dat door in zijn andere personage, koning Priamos van Troje, intense zachtmoedigheid en naïviteit te leggen.

Marcel Ott speelde een veelvoud van overschietende mannelijke personages, terwijl de zeven leden van het koor in die categorie de vrouwen voor hun rekening namen, zoals met veel grand-guignol effect Tineke Schrier als de krasse Atheense dame Aethra.

Allemaal knap en goed. Wat de voorstelling, een hele dag lang, volkomen ontbeert, is om het in de termen van Aristoteles te zeggen, angst en medelijden. 'Tantalus' is een typisch angelsaksisch onderwijsproject, dat ook hier uitstekend zou passen in het nieuwe vak klassiek-culturele vorming (KCV) van de middelbare school. Tussen de grappen en, aan het slot, de sentimentele filmmuziek wandelt een blote, met het bloed van zijn slachtoffers overdadig geschminkte Neoptolemos, vieren de Trojaanse vrouwen in oogverblindende Oosterse pracht het vermeende vertrek van de Griekse vloot, kussen Agamemnon en Kassandra elkaar in een plaatje van neerdwarrelende sneeuw, hult Neoptolemos zich in het pak en de pet van een Amerikaanse rugbyspeler. In deze kakelbonte show, educatief en vermakelijk tegelijk, ga je wel eens duizelen van Bartons mallemolen: een Klytaimestra die vindt dat dochter Iphigeneia maar het beste geslacht kan worden op het altaar van Artemis, een Hecabe die het paleis aanvoert in de kreet het paard van Troje binnen de muren te halen, enzovoort. Maar het blijft fun.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden