De maanlanding in 1969: astronaut Buzz Aldrin gefotografeerd door collega Neil Armstrong.

Achtergrond Fotografie

Tankman, Che Guevara, de maanlanding: wat maakt hun beelden iconisch?

De maanlanding in 1969: astronaut Buzz Aldrin gefotografeerd door collega Neil Armstrong. Beeld Neil Armstrong, AFP

Foto’s kunnen wel bekend of iconisch worden genoemd, maar zijn ze dat wel? Historicus en journalist Rutger van der Hoeven zocht het uit. ‘Het idee dat jij en ik, mensen op straat, Chinezen, Brazilianen of Italianen bepaalde foto’s in hun hoofd dragen, fascineert me enorm.’

Zou het kunnen dat er foto’s bestaan die door mensen over de hele wereld worden herkend? Geen enkele wetenschapper kan antwoord geven op die vraag. Tot nu. Historicus en journalist Rutger van der Hoeven (45) deed promotieonderzoek naar de herkenning en interpretatie van iconische en historische foto’s. Het resultaat daarvan verdedigt hij woensdag aan de Universiteit Utrecht.

“Het idee dat jij en ik, maar ook mensen op straat, Chinezen, Brazilianen of Italianen bepaalde foto’s in hun hoofd dragen, fascineert me enorm”, zegt Van der Hoeven met een aanstekelijk enthousiasme. Ruim drieduizend mensen uit twaalf landen verspreid over de wereld kregen 25 foto’s voorgelegd met de vraag: Herkent u deze foto? Zes foto’s uit de selectie werden zo vaak herkend – de nummer 1 door 85 procent van de respondenten – dat ze volgens Van der Hoeven het bewijs zijn van het bestaan van een globaal visueel geheugen.

Anne Frank

Van der Hoeven hield altijd al van fotografie, vertelt hij. “Ik schoot plaatjes met mijn oude camera’s en ontwikkelde die thuis in mijn eigen donkere kamer.” Later kwam het fotograferen door werk en kinderen op een lager pitje terecht, maar de fascinatie voor het onderwerp bleef. “Wat geschiedenis is, wordt bepaald door historici, die samen vaststellen voor welke lezing van het verleden het meeste bewijs is. Dat belandt vervolgens in boeken in de bibliotheek. Mensen hebben misschien wel een andere herinnering aan het verleden die onder meer wordt doorgegeven via foto’s, zoals in Nederland bijvoorbeeld door foto’s van Anne Frank. Ik wilde weten of er foto’s zijn die overal in de wereld worden herkend.”

De historicus koos twintig foto’s uit op basis van kwalificaties die ze kregen in academische literatuur, zoals ‘iconisch’, ‘wereldberoemd’ of ‘internationaal erkend’. Voorbeelden zijn de foto van het napalm-meisje in Vietnam, de foto van het planten van de Amerikaanse vlag op het Japanse eiland Iwo Jima in 1945, een foto van de maanlanding van Neil Armstrong en de foto van het ­Afghaanse meisje Sharbat Gula, met haar lichtgroene ogen.

Culturele globalisering

“Ik las weleens claims als ‘dit is de meest herkende foto’, of ‘de meest gedeelde foto ooit.’ Maar er zijn helemaal geen cijfers om die uitspraken op te baseren. Niemand weet of bepaalde foto’s door iedereen herkend worden, terwijl het niet zo ingewikkeld is om dat voor te leggen. Dat heb ik dus gedaan”, zegt Van der Hoeven.

De onderzoeker vulde de lijst van twintig foto’s aan met vier foto’s die vooral in niet-westerse landen als belangrijk worden beschouwd. “De meeste foto’s die ik koos waren of in het Westen gemaakt, door een westerse fotograaf genomen of worden in het Westen belangrijk gevonden. Dat is logisch, want internationale persbureaus die foto’s delen met massamedia zijn vaak westers”, zegt Van der Hoeven. Sommige van deze niet-westerse foto’s werden wereldwijd herkend. “Dat is volgens mij een bewijs van culturele globalisering.”

Om zijn dataset te zuiveren voegde Van der Hoeven nog één foto toe. Deze foto, gemaakt in Albanië, viel niet uit de toon tussen de andere foto’s, maar is nooit gepubliceerd. “Mensen die deze foto toch zeiden te herkennen (9 procent), vulden bij vrijwel iedere foto ‘ja’ in. Die mensen heb ik uit de selectie verwijderd.”

Che Guevara

Drie foto’s werden door meer dan twee derde van het publiek herkend: de aanslag op het WTC, de maanlanding in 1969 en het portret van Che Guevara. Van der Hoeven: “Stel je voor dat je waar ook ter wereld staat en zoveel kans hebt dat iemand naast je dezelfde visuele herinnering heeft als jij, dat is toch fascinerend?”

Uit het onderzoek bleek verder dat tijd geen effect heeft op de herkenbaarheid van een foto. Twee van de drie bekendste foto’s zijn meer dan veertig jaar oud, en ook veel andere foto’s die hoog scoren zijn al decennia oud.

Bij zes foto’s stelde Van der Hoeven aanvullende vragen zoals: ‘Vindt u deze foto belangrijk’ of ‘Voelt u een bepaalde boodschap bij het zien van deze foto, en zo ja: welke?’ “Wat opviel, is dat minder dan tien deelnemers aan de enquête aangaven geen enkele foto belangrijk te vinden. Vervolgens heeft iedereen wel een ander gevoel bij de foto. Mensen overal ter wereld delen dus een visuele herinnering, maar hebben bij dat beeld een andere gedachte. Dat vind ik zo boeiend aan fotografie.”

Vliegtuig koerst op WTC af

Beeld Carmen Taylor, AP

Carmen Taylor, 2001, nummer 1 op de ranglijst
Rutger van der Hoeven: “Verrassend genoeg maakte een amateurfotograaf, de verpleegkundige Carmen Taylor die op vakantie was in New York, de foto die door de deelnemers aan het onderzoek het meest herkend werd. Ruim 85 procent van de geënquêteerden zei ‘ja’ op de vraag: Herkent u deze foto?

De tweede foto die het meest werd herkend (door ruim 80 procent van de respondenten, red.) is er een van de maanlanding in 1969, geschoten door astronaut Neil Armstrong, ook geen fotograaf van beroep.

Dat deze twee foto’s wereldwijd het meest worden herkend, bewijst deels het ongelijk van wetenschappers die stellen dat beeld een bepaalde symboliek nodig heeft om een heel bekende status te krijgen. Deze twee foto’s zijn pure hardnieuwsfoto’s zonder elementen die bijvoorbeeld verwijzen naar het christendom.

Om als foto te blijven hangen in het geheugen van een breed publiek moet iemand het beeld kunnen associëren met een bepaalde historische gebeurtenis, zoals de aanslag op de Twin Towers en de maanlanding. En natuurlijk moet de foto in overvloed gedeeld zijn via massamedia.

Hierbij moet ik wel de kanttekening maken dat het mogelijk is dat mensen niet specifiek deze foto herkennen, maar het moment van de foto of een vergelijkbaar beeld.”

Tankman op het Tiananmenplein

Beeld Jeff Widener, AP

Jeff Widener, 1989, nummer 5 op de ranglijst
Rutger van der Hoeven: “Deze foto werd door bijna de helft (48 procent) van de deelnemers aan mijn onderzoek herkend. Dat vind ik best veel, omdat de foto in bijvoorbeeld China verboden is, mensen mogen er zelfs niet over spreken. Dat maakt de foto van de tankman meteen spannend. Omdat ik mijn onderzoek via een bureau voor marktonderzoek digitaal verspreidde, kreeg ik de kans ook de Chinese deelnemers vragen over deze foto voor te leggen. Zo kon ik informatie over de herkenbaarheid van deze foto in China achterhalen.

Wat bleek: één op de drie Chinezen zegt de foto te herkennen, twee keer zoveel als sommige academici schatten. Ook gaf één op de zes Chinezen het goede antwoord op de controlevraag wat er op de foto te zien is. Mensen noemden bijvoorbeeld het Tiananmenplein of de datum 4 juni.

De laatste groep Chinezen die de foto correct dateerden antwoordde ook op de vraag die ging over de eigen interpretatie van de foto. Daarvan gaf een meerderheid een mening die expliciet pro-demonstranten en tegen het ­regime was. Ik had niet verwacht dat een Chinees letterlijk zou opschrijven: ‘demonstranten voor de vrijheid’.

In sommige andere landen werd de foto minder herkend, zoals in Rusland. Het is grappig om te zien dat de eigen regionale geschiedenis invloed heeft op datgene wat mensen zien in een foto. Zo dachten meerdere Russen dat de foto van de tankman een militaire parade laat zien.”

Gier en kind

Beeld Kevin Carter

Kevin Carter, 1994, nummer 14 op de ranglijst
Rutger van der Hoeven: “Het opvallende aan deze foto is dat de herkenning ervan in niet-westerse landen veel hoger is dan in westerse. Er zaten niet veel foto’s tussen met zo’n groot regionaal verschil. Zo werd de foto vier keer zo vaak herkend in Zuid-Amerika als in Noord-Amerika, en sowieso meer in landen op het zuidelijk halfrond dan het noordelijk.

Dat is toch merkwaardig, omdat de foto in de Verenigde Staten belangrijke prijzen zoals de Pulitzerprijs voor fotografie heeft gewonnen. De foto maakte destijds veel los en werd door veel westerse media verspreid. Een reden voor die verschillen heb ik niet onderzocht, wellicht wordt de foto belangrijker gevonden op plaatsen waar honger meer voorkomt.

Wat ook opviel, is dat slechts een paar mensen ter wereld konden zeggen dat deze foto is genomen in Sudan. Dat onderschrijft de stelling van sommige wetenschappers dat honger in Afrika een soort generieke zaak is. Individuele problemen of het land waar een hongersnood zich afspeelt, doen er niet toe. De overgrote meerderheid die deze foto herkent, ziet ‘honger in Afrika’. Punt. Dat bevestigt het clichébeeld dat er in Afrika nou eenmaal altijd honger en oorlog is, en het niet uitmaakt uit welk land een foto komt. Mensen zagen in de foto ook vooral een zielig kindje. Mensen leggen niet het verband tussen wereldwijde ongelijkheid of andere oorzaken voor het feit dat er ergens honger is en deze foto. Ook dat is bekende kritiek over foto’s die genomen worden van kinderen in gebieden met honger.”

Vallende soldaat

Beeld Robert Capa, Hollandse Hoogte/Magnum Photos

Robert Capa, 1936, nummer 22 op de ranglijst
Rutger van der Hoeven: “Slechts 9 procent van alle deelnemers aan mijn onderzoek herkende deze foto. Dat is gek want deze foto heeft een heel grote status. Er zijn boeken over volgeschreven, niet in de laatste plaats omdat er grote controverse bestaat over de echtheid van deze foto. Het beeld van de vallende soldaat tijdens de Spaanse burgeroorlog zou in scène gezet zijn, en ik moet eerlijk zeggen dat ik zelf ook mijn twijfels heb.

Discussie over echtheid past sowieso wel bij iconische foto’s. Men heeft kennelijk heel strikte ideeën over wat echt en nep is. Een foto moet volledig toevallig en onveranderd zijn, anders ontbreekt er een bepaalde puurheid. Maar zulke foto’s bestaan vaak helemaal niet. Fotografen worden meestal op pad gestuurd met een bepaald doel, foto’s zijn gemaakt in een bepaald perspectief en meestal bijgesneden. De objectiviteit van een foto is denk ik niet zo binair.

Dat deze foto zo weinig herkenning geniet, sluit ook weer aan bij de stelling die ik in mijn onderzoek beschrijf. Om als foto in het geheugen van iemand te blijven zitten moet deze een vrij heldere nieuwsweergave zijn van een belangrijke gebeurtenis, zoals de aanslagen op 9/11. Een vallende soldaat is niet helemaal te herleiden naar een bepaalde gebeurtenis en voldoet dus niet aan dat criterium.”

Lees ook:

‘Toen ik de foto van de tankman maakte, dacht ik niet: dit is een iconisch beeld’

Dertig jaar geleden, op 4 juni 1989, werd op het Tiananmenplein of Plein van de Hemelse Vrede in Peking de massale demonstratie voor politieke hervormingen bloedig neergeslagen. Een dag later ging een anonieme man met twee boodschappentassen voor een tank staan die het plein wilde verlaten. Vijf fotografen vereeuwigden het beeld. Een van hen is Stuart Franklin.

Twaalf provincies in beeld

In iedere provincie speelde vorig jaar nieuws waar uitgebreid bij werd stilgestaan. Dat ging over mens, dier, samenleving en cultuur. Soms zeggen beelden meer dan woorden. In deze serie wordt nieuws uit alle windstreken door middel van foto’s verteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden