TaalPeter-Arno Coppen

Taalbeschouwing als tijdverdrijf leidt af van taalergernissen

Ik kan u aanraden om meer aan taalbeschouwing te doen. Al is het alleen maar omdat je dan een derde oog ontwikkelt waarmee je op een andere manier tegen de taal kunt aankijken. Dat is niet alleen een aardig tijdverdrijf (wat op zichzelf al voldoende reden zou zijn), maar je wordt er ook rustiger van. In elk geval leidt het je aandacht af van taalergernissen, die vaak alleen de oppervlakkige taalbeschouwer troebleren.

De simpelste zinnetjes kunnen al aanleiding geven tot nadenken. Neem bijvoorbeeld ‘Het is dinsdag’. Veel eenvoudiger kan een zinnetje niet worden. Maar waar verwijst ‘het’ naar? Natuurlijk, er is een lezing waarin je met ‘het’ een specifieke gebeurtenis bedoelt. Dan heb je het bijvoorbeeld over een televisieprogramma en je zegt: “Het is dinsdag”. Dan bedoel je dat het dinsdag wordt uitgezonden.

In dat geval gebruik je het zogeheten ‘referentiële het’. Dat is het voornaamwoord waarmee je ergens naar verwijst. Het referentiële het kun je vervangen door ‘dat’ of ‘dit’: dat televisieprogramma, dat is maandag. Of: dat is dinsdag, en dit is vrijdag pas.

Maar er is ook een andere lezing, waarbij ‘het’ niet die betekenis heeft. Je kunt het zien als je de zin uitbreidt tot ‘Het is vandaag dinsdag’. Daarvan kun je niet maken ‘Dit is vandaag dinsdag’. Dan heb je het non-referentiële ‘het’, dat u misschien van school nog kent als het ‘loos onderwerp’.

Het is zeker dat ‘vandaag’ in die zin een bijwoordelijke bepaling is. Je kunt het vervangen door ‘nu’, of ‘op dit moment’. Maar dat verandert als je ‘het’ weglaat. Dan krijg je ‘Vandaag is dinsdag’. In dat geval moet je wel aannemen dat ‘vandaag’ het onderwerp is. Je kunt het dan ook niet meer vervangen door ‘nu’ of ‘op dit moment’, zonder dat je ‘het’ weer toevoegt.

Zo kun je over zo’n klein zinnetje al nadenken. En het kan ook op andere dagen dan dinsdag.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden