Herontdekt fotoboek

Swingen in zwart-wit met Ed van der Elsken

Kermis op de Nieuwmarkt, Amsterdam, 1961.Beeld Ed van der Elsken

Bij het Rijksmuseum is er ondanks de coronacrisis reden voor een feestje. In stilte: op papier, en aan de muren van het museum. Een tot nu toe onbekend fotoboek met 134 foto’s van feestvierende mensen is ontdekt in het archief van fotograaf van Ed van der Elsken.

Een dansend stel op de Amsterdamse Zeedijk, een processie in Mexico en het verjaardagsfeest van Hugo Claus, maar ook de militairen die op Quatorze Juillet in Parijs paraderen; ze staan allemaal op de zwart-witfoto’s die Ed van der Elsken begin jaren zestig had gereserveerd voor een ­fotoboek. ‘Feest’ schreef hij met ­vrolijke letters voorop, met eronder een foto van een man die, zo weten we nu, juicht bij een concert van Louis Armstrong in Nederland, in 1959.

Hans Rooseboom en Mattie Boom, beiden conservator fotografie bij het Amsterdamse Rijksmuseum, ontdekten het boekontwerp in het archief van de fotograaf. Van der Elskens weduwe, Anneke Hilhorst, heeft zijn nalatenschap van zo’n achtduizend afdrukken eind 2019 overgedragen aan het Rijks.

­Rooseboom: “In het archief ontdekten we Feest: een doos met een grote stapel foto’s van precies hetzelfde formaat, de meeste per twee aan elkaar, en de voorkant met de ­titel Feest. Een boek dat nooit is uitgebracht en waar niemand, voor ­zover we weten, het bestaan van kende.”

Schieten op de kermis, ca. 1950-1960.Beeld Ed van der Elsken

Juist van Ed van der Elsken (1925-1990) is een onbekend boek groot nieuws. Van der Elsken werkte nauwelijks in losse foto’s of in opdracht; zijn belangrijkste oeuvre bestaat uit, en in, de boeken. Met ‘Een liefdes­geschiedenis in Saint-Germain-des-Prés’ uit 1956, een semi-autobiografische beeldroman in Parijs, brak hij internationaal door, later maakte hij boeken over zijn reis door centraal Afrika en in 1979 over ‘zijn’ Amsterdam. Zijn foto’s maakte hij op straat en in cafés, van mensen die hij vrijwel altijd aansprak, waardoor hij vaak een geamuseerde blik op de ­foto kreeg.

‘Van vrijwel elke foto weten we wanneer en waar die is gemaakt’

De foto’s van Feest zijn niet onbekend. Rooseboom: “Het is een ­selectie uit foto’s die Van der Elsken vanaf de jaren vijftig heeft gemaakt. Mede dankzij het negatievenarchief, dat in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam is ondergebracht, weten we van vrijwel elke foto wanneer en waar die is gemaakt – en soms ook nog wie erop staan.”

Vanwege de grootte en de hoeveelheid foto’s die Van der Elsken heeft geselecteerd, denken de conservatoren dat de fotograaf een ­uitgave voorbereidde als fotopocket, rond 1960 een populair boekengenre. In de archieven van de uitgevers is niets te vinden over het feestboek, bekenden weten van niets en ook in zijn brieven en papieren zijn verder geen aanwijzingen. Waarom hij het boek niet heeft uitgegeven, weten we niet, het blijft speculeren. Wel weten we dat hij in 1959-1960 een wereldreis maakte en het boek daarover, ‘Sweet life’, pas in 1966 kreeg uitgegeven. Die uitgave stond voorop. Dat lijkt niet voor niets te zijn geweest: dat boek geldt internationaal als zijn meesterwerk.

De verschillende ontwerpen van Sweet Life en andere fotoboeken zijn vanaf morgen te zien in het Rijksmuseum, in de tentoonstelling ‘Crazy World’. Daarin staat het werkarchief van Van der Elsken centraal. Dus niet over hoe hij de mensen zo ontspannen voor zijn camera kreeg, maar hoe de fotograaf thuis de foto’s selecteerde, eindeloos anders uitsneed, soms ook spiegelde en veel donkerder of juist lichter afdrukte. En foto’s heel bewust in een specifieke volgorde zette. Rooseboom: “Van der Elsken vertelde bewust een verhaal met zijn foto’s, ook in de tekst die hij erbij schreef. Daarin was hij een pionier.”

Het Rijksmuseum heeft Feest nu alsnog uitgegeven, in het originele, handzame formaat. Een selectie van de foto’s is ook in de tentoonstelling te zien. Conservator Mattie Boom: “We hebben wel even geaarzeld of het ongepast is, Feest uitbrengen ­tijdens de coronacrisis, nu feesten vrijwel onmogelijk is. Het tegendeel lijkt waar: we krijgen alleen maar ­enthousiaste reacties.” Na zestig jaar heeft ook dit beeldverhaal z’n kracht niet verloren.

Het Rijksmuseum heeft het fotoboek alsnog uitgegeven, in het oorspronkelijke formaat.Beeld Rijksmuseum Staeske Rebers

Lees ook: 

Deze foto’s van Hollandse helden uit de jaren zestig zijn decennia later eindelijk te zien

Van mediatraining hadden ze nog nooit gehoord, de sporthelden, tv-sterren, acteurs en schrijvers die in de jaren zestig poseerden voor Louis van Paridon. Decennia lagen hun beeltenissen te verkommeren in een schuur. Nu zijn ze voor het eerst te zien.   

Eddy Posthuma de Boer, de fotograaf van alledag en alleman

Eddy Posthuma de Boer behoort in Nederland tot de belangrijkste naoorlogse fotografen, met foto’s van Nederland (en iets daarbuiten) van de jaren vijftig, zestig en zeventig .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden