Susan Sontag (1933-2004), foto uit 1972. Beeld Hollandse Hoogte / Roger Viollet Agence Photographique

Boekrecensie Biografie Susan Sontag

Susan Sontag: de laatste grote literaire ster

Benjamin Moser maakt van de kloof tussen het icoon en de mens de leidraad in zijn biografie.

De laatste grote literaire ster’ noemt biograaf Benjamin Moser Susan Sontag in zijn biografie ‘Sontag’ die komende week verschijnt. Susan Sontag stierf in 2004, kort na de eeuwwisseling. Je vraagt je onwillekeurig af hoe het deze toen vermaarde schrijver en activist zou zijn vergaan in het nieuwe tijdperk na 9/11, en zeker nu, tijdens Trump. Sontag was een onafhankelijke geest maar toch ook intens vergroeid met het linkse – eerst radicale, later meer gematigde – gedachtengoed van de tweede helft van de twintigste eeuw. Ze was er ook een van de vormgevers van, laat deze biografie zien.

Beroemd werd Susan Sontag het meest door haar in de jaren zestig en zeventig gepubliceerde essays, toen ‘de literaire kritiek nog de belangrijkste intellectuele activiteit was in Amerika’, citeert Moser een van haar collega’s. Sontag schreef over camp, fotografie, over ‘ziekte als metafoor’. Heldere stukken over hippe onderwerpen die toen nieuwe inzichten brachten die nu gemeengoed zijn. Dat fotografie kunst is en geen simpele afspiegeling van de werkelijkheid, dat we van Bach én van The Beatles kunnen houden, dat kanker geen straf is maar een ziekte.

Ze groeide vervolgens uit tot spin in het web van de New Yorkse literaire scene. Ze reisde naar China, Zweden, Vietnam (en schreef daar kritische stukken over), werd gefilmd door Andy Warhol, trad op als zichzelf in Woody Allens ‘Zelig’ – direct herkenbaar aan het zwart geverfde haar met die ene grijze lok, haar aangemeten door haar moeders kapper in Honolulu (zo lezen we nu in de biografie).

Annie Leibovitz

Later in haar leven verenigde ze heel postmodern Hollywood en New York door haar langdurige relatie met fotograaf Annie Leibovitz, de vrouw achter de fameuze filmsterrenfoto’s in Rolling Stone en Vanity Fair. Zo was het Sontag die hoofdredacteur Tina Brown ervan overtuigde dat Leibovitz’ foto van de zwangere naakte Demi Moore in 1995 wél op de cover moest. Het werd het best verkochte nummer uit de geschiedenis van Vanity Fair, meldt Moser.

Er is gedurende haar leven al heel veel over Susan Sontag geschreven en na haar dood nog meer. Levendige memoirs (van Sigrid Nunez bijvoorbeeld) en indrukwekkende monografieën, maar Benjamin Moser is nu de eerste officiële biograaf die leven en werk met elkaar verweeft. Hij bespreekt echt ál haar werk, ook mislukte romans en obscure films, en dat doet hij helder en gedetailleerd. Soms weet je het wel, bij het lange hoofdstuk over de vage gnostici bijvoorbeeld, maar meeslepend blijft het.

Beeld Hollandse Hoogte / Magnum Photos

Haar grote thema, de kloof tussen voorstelling en waarheid, tussen het beeld en de werkelijkheid waarnaar het verwijst, tussen Susan Sontag het icoon en Susan Sontag de mens, maakt hij tot leidraad in het boek.

Verrassingen zijn er genoeg, onthullingen niet echt. ‘Een van de sterke punten van Sontag is dat alles wat je over haar kan zeggen al door haar zelf gezegd is’, schrijft Moser. Hij schetst haar eenzame kindertijd in Californië als de voorlijke oudste dochter van een vroeg gestorven vader en een door de kleine Sue geadoreerde alcoholistische mondaine moeder die op haar dochter leunt maar altijd op de vlucht slaat als het moeilijk wordt. ‘Zonde van je tijd, je jeugd’, zou Sontag later opmerken. Ze ontsnapt al als zestienjarige naar de universiteit van Berkeley, daarna gaat ze naar die van Chicago waar ze direct opvalt door haar schoonheid en brille. Bijna alle geïnterviewden herinneren zich nog precies hun eerste ontmoeting met haar, noteert Moser.

Ze trouwt in 1951 met de elf jaar oudere Philip Rieff, haar professor, een huwelijk dat eerst een intellectueel bondgenootschap is – ze stoppen zelfs niet met praten als Susan op de wc zit – maar later een verstikkende verbintenis.

Freud

Dat Susan Sontag de eigenlijk auteur is van ‘The Mind of the Moralist’, het boek over Sigmund Freud dat Rieff in 1959 publiceert, verkondigt zij zelf al sinds hun scheiding in de jaren zestig. Moser laat nu zien hoe plausibel het inderdaad is dat de feministische kritiek in dit boek niet van de archaïsche Rieff afkomstig is, maar van zijn modernere, briljantere echtgenote. Op haar negentiende krijgt ze hun zoon David. Later ontsnapt ze voor een jaar naar Europa, naar Oxford en Parijs, en belandt in de armen van Harriet Sohmers, daarna in die van de Cubaanse kunstenares Irene Fornés; een seksuele bevrijding, die al snel ontaardt in de meester/slaaf-dynamiek die de meeste van haar liefdesrelaties kenmerkt. Er zullen nog vele al snel wringende, hartstochtelijke verhoudingen met vrouwen volgen alsmede kortstondige, afstandelijkere affaires met mannen (onder anderen met beroemdheden als Robert Kennedy, Warren Beatty).‘Ik ben veroordeeld tot gemene, briljante mannen en dwaze vrouwen’, verzuchtte ze eens.

Na publicatie van haar debuutroman ‘De weldoener’, het essay ‘Notities over camp’ en talloze artikelen over kunst en cultuur groeit Sontag uit tot een fenomeen, ’s lands meest gezaghebbende ‘blurber’, een gretig lezer en filmfan met een groot talent voor bewondering. Het beeld dat oprijst uit dit boek is dat van een veranderlijke, levendige denker én een onzekere vrouw vol tegenspraak.

Een vrijheidslievende feminist, die toch pas in de jaren negentig schoorvoetend uitkwam voor haar biseksualiteit, toen iedereen al lang wist dat ze ook verhoudingen met vrouwen had. Een glamourvolle bohemienne die door de beroemdste fotografen werd gefotografeerd maar die de camera lang haatte, geen make-up droeg, sowieso een wat slonzige inborst had (haar appartement oogde lang als een verwaarloosd studentikoos hok) en niets deed aan haar uiterlijk – afgezien van die ene grijze lok in het zwart geverfde haar. Een vrouw die haar leven lang de morele taak en esthetische waarde van kunst en literatuur verdedigde, die het volgens haar zelfs waard zijn om voor te sterven, maar die als mens niet overliep van empathie.

Wapen

Moser duidt haar toen vernieuwende essays, zoals haar bundel ‘Over fotografie’ (1977) waarin ze de camera een wapen noemt en ze stelt dat fotografie onze relatie met de werkelijkheid ‘ontmenselijkt’. Hij analyseert ook haar minder populaire romans (‘De weldoener’, ‘De vulkaanminnaar’) en experimentele films, zoals de collagefilm ‘Promised Lands’ (1974) over het Israël-Palestina conflict, een must see volgens de biograaf. De film staat op Youtube net als nog wat andere fijne filmpjes, zoals een dodelijk hooghartige Susan in gesprek met journalist Chris Lydon over de vermeende rivaliteit met feministe Camille Paglia. Waarna Paglia in weer een volgend fragment met zichtbaar genoegen beweert dat Susan Sontag zo helemaal passé is.

Interessant is Mosers analyse van ‘Ziekte als metafoor’ waarin hij laat zien hoe de schrijfster die wees op de gevaren van griezelige metaforen die van patiënten schuldigen maken, toch ook een nieuwe mythe in het leven riep over haar herstel van borstkanker wat volgens haar zelf aan haar onverzettelijkheid te danken was.

Indrukwekkend is Mosers verslag van Sontags verblijf, begin jaren negentig, in het belegerde Sarajevo waar ze Becketts ‘Wachten op Godot’ regisseerde en na haar dood een plein naar haar vernoemd kreeg. Er was kritiek – wat had een New Yorkse kunstenaar in de oorlog te zoeken? – maar die verdampte toen ze wereldwijd aandacht afdwong voor de hel van die oorlog en toen dankbare Bosniërs haar eerden.

Dramatisch

Dramatisch is tien jaar later haar levenseinde, als de vrouw die pleitte voor openheid en eerlijkheid over kanker, de dood niet onder ogen ziet en een zinloze, verminkende en extreem pijnlijke behandeling ondergaat.

Enkele jaren na Sontags dood is er nog een controverse rond het boek ‘A photographer’s life’ van haar laatste partner Annie Leibovitz, die pijnlijk confronterende foto’s van de doodzieke Sontag en haar onherkenbare opgebaarde lichaam plaatst naast glamourportretten van filmsterren als Leonardo DiCaprio en Nicole Kidman. Na Mosers uitweiding over Susans soms botte houding tegenover Leibovitz, die ze regelmatig in gezelschap op haar plaats zette, proef ik in Leibovitz’ boek ook iets van postume toeëigening door de weduwe, maar daar wil de biograaf duidelijk niet heen.

Het is sowieso indrukwekkend hoe Moser dit volle leven omvat zonder makkelijke oordelen en zonder de lezer te verliezen. Sontag was goed in bewonderen maar Moser is dat ook. Het zijn de grote bewonderaars die de kunst voor ons openen, genuanceerd duiden maar scherpe kritiek niet schuwen en daar slaagt Moser als biograaf wonderwel in. “Wat belangrijk was aan Susan Sontag was wat ze symboliseerde”, concludeert hij in zijn epiloog. “Voor mensen die in een protestmars een poster van Sontag meedroegen, deed het er nauwelijks toe dat haar eigen gevecht tegen onrechtvaardigheid was bemoeilijkt door aarzelingen.” Of dit boek net als Mosers vorige biografie over Clarice Lispector zal zorgen voor een revival van het werk valt te bezien. Zeker is wel dat Moser haar in deze rijke biografie recht doet, als mens en als icoon. 

‘Benjamin Moser, Haar leven en werk.’ Vert. Lidwien Biekmann en Koos Mebius. 742 blz. € 49,99

Lees ook:

Benjamin Moser: ‘Die foto, dat ben jij niet’

Benjamin Moser (43) werkte zeven jaar aan zijn biografie van Susan Sontag, Amerikaanse schrijver en activist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden