Review

Stomme Chaplin zorgt voor lachsalvo's in Kunsthal.

In de Kunsthal in Rotterdam wordt gegrinnikt, gegniffeld en gebulderd. Een man houdt het niet meer van het lachen. Zijn gezicht is rood aangelopen. Zijn brilleglazen raken steeds meer beslagen. Proestend zoekt hij steun bij een van de pilaren die ook de tentoonstellingsruimte overeind houden.

door Belinda van de Graaf

Even verderop zitten twee kinderen samen met hun moeder aan een ander scherm geplakt. Ze kijken naar hetzelfde figuurtje dat zich nu ontzettend aan het uitsloven is voor een meisje. Het snorretje, het bolhoedje, het krappe colbertje, de wandelstok en de veel te grote schoenen die hij voor zich uit flapt. Dit is Charlie Chaplin ten voeten uit: een mannetje dat zich in een onrechtvaardige wereld staande probeert te houden. En zoals hij het publiek bijna een eeuw geleden aan het lachen kreeg, zo lukt het hem nu nog steeds.

Grootouders, ouders en kinderen dwalen vergenoegd door de Charlie Chaplin-tentoonstelling die de Kunsthal nu al ruim een maand in zijn ban houdt. In de belendende zalen is de eerste grote overzichtstentoonstelling van de Nederlandse Romantiek te zien. Mooi, maar wat is het hier stil, vergeleken bij de lachsalvo's die door de Chaplin-zaal golven. Het is een verademing dat er in het museum zo gelachen wordt. Straks, bij de sculpturen van Henry Moore en de landschappen van Gustave Klimt (twee grote tentoonstellingen die voor volgend jaar op stapel staan) zal het vast weer afgelopen zijn met schuddebuiken.

Charlie Chaplin (1889-1977) was de eerste grote filmster van het witte doek. Als vijfjarig, Engels jongetje stond hij al op het podium. Zijn ouders waren 'music hall'-artiesten, maar hadden te veel zorgen om echt succesvol te zijn. Zijn alcoholische vader had het gezin verlaten toen hij nog een kleuter was. Zijn moeder had daar zo onder te lijden, dat ze in een psychiatrische inrichting werd opgenomen. En de kleine Charlie werd naar een opvanghuis gestuurd.

In zijn autobiografie schreef Chaplin later, dat hij zijn moeder een keer op het podium had moeten vervangen. Haar stem had het begeven, en Charlie moest het liedje verder zingen. Als jongetje besefte hij al dat hij het publiek aan het lachen kon krijgen, en dat hij met een komische 'act' blijkbaar zijn brood kon verdienen.

De rest is in feite geschiedenis. Tijdens een 'vaudeville'-tour door Amerika, besloot Chaplin te blijven. Hij tekende een contract in Hollywood en maakte in 1914 zijn eerste film: 'Making a Living'. De komedie sloeg zo aan, dat hij dat jaar nog 34 andere komedies maakte. In een nauwelijks te bevatten tempo maakte hij furore. In 1917 verdiende hij met een contract voor acht films al een miljoen dollar. Het leverde hem de gewenste financiële onafhankelijkheid op, én creatieve vrijheid.

Op de tentoonstelling is Chaplins klassieke 'rags to riches'-verhaal goed te volgen aan de hand van zwart-wit foto's uit het familie-album en filmpjes uit het familie-archief. Maar de meeste aandacht gaat toch uit naar de films zélf. Op de tentoonstelling draait 'Kid's Auto Race', het eerste filmpje (uit 1914) waarin hij zijn beroemde zwerverskostuum draagt. Kostelijk is het kleurenfragment van 'The Great Dictator' dat in een 'loop' wordt vertoond. Chaplin die in dictatorskostuum een grote, plastic wereldbol op zijn vinger draaiende probeert te houden. En dan te bedenken dat hij deze schitterende Hitler-parodie, waarin hij de dubbelrol speelt van een joodse kapper en dictator Adenoid Hynkel, in 1940 (!) maakte.

Of het waar is, weet ik niet, maar het verhaal gaat dat Hitler zich zo bewust was van Chaplins populariteit, dat hij zijn tandenborstel-snor naar Chaplin-model knipte. Dit was uiteraard jaren voordat Chaplin met zijn meesterlijke persiflage kwam. In de winkel van de Kunsthal, die volgestouwd is met typische snuisterijen (van Chaplin-mokken tot Chaplin-sleutelhangers) is de Chaplin-snor voor 3 euro's te koop.

Het tweede fragment dat op de tentoonstelling veel aandacht trekt, komt uit 'Modern Times' (1936), de eerste film waarin Chaplins stemgeluid te horen was. De geluidsfilm was al een decennium oud voordat de grote pantomime-artiest het aandurfde om zijn stem te laten horen. Veel acteurs uit de zwijgende periode hadden de komst van de geluidsfilm niet overleefd. Chaplin besefte dit maar al te goed. Tot het einde van 'Modern Times' houdt hij het publiek in spanning. Dan komt het:

Se Bella Giu Satore

Je Notre So Cafore

Je Notre Si Cavore

Je La Tu La Ti La Twah

'Modern Times' markeert de eerste keer dat Chaplin zijn stem laat horen, en hij doet dat zingend, in een onnavolgbare fantasie-taal. Zijn carrière in de geluidsfilm was gered.

De Chaplin-tentoonstelling in de Kunsthal, die ook elke dag een andere Chaplin-klassieker integraal laat zien, is een duidelijke smaakmaker. Kinderen kunnen zich hier als Chaplin verkleden en laten filmen. De beeldjes rollen even later uit een kopieermachine, en met schaar en plaksel kunnen ze verder aan de slag. Het resultaat: een eigen Chaplin-flipboekje. Benodigdheden: een jasje, een hoedje en een wandelstok. Bedrieglijk eenvoudig.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden