Review

Stoker komt rijker uit dan de minimale De Vries, maar zijn denken geldt alleen voor gelovigen.

Met geloven is het als met smaken. Ze kunnen nogal verschillen. De één gelooft veel, de ander weinig of niks en wederzijds overtuigen zit er niet in. Hoe anders is dat met rationeel weten. Dat is goed of fout en meer smaken zijn er niet.

Jan Greven

Maar als iemand voor zijn geloof rationele argumenten aanvoert, tot welke soort horen die argumenten dan? Tot de rationele van het type

2 + 2 = 4? Of zijn het op de keper beschouwd toch 'slechts' geloofsargumenten, waarvan je de geldigheid alleen ziet als je al gelooft?

Het is interessant op dit punt de 'Minimal Theologies' van Hent de Vries (hoogleraar Metafysica aan de Universiteit van Amsterdam en Modern Europees denken aan de John Hopkins Universiteit in Baltimore) te vergelijken met 'Is geloven redelijk?' van Wessel Stoker (godsdienstfilosoof aan de Vrije Universiteit en predikant te Amsterdam). Al moet ik er wel bij zeggen dat beide boeken qua perspectief en doelgroep hemelsbreed van elkaar verschillen.

De Vries schrijft voor vakfilosofen die flink doorgeleerd moeten hebben om hem te kunnen volgen (ik aarzel nogal of ik zelf tot die categorie behoor). Stoker schrijft voor leken die zichzelf vragen stellen over de rationaliteit van hun geloof. Door die aanpak blijft Stoker binnen de cirkel van het geloof. Je hebt redenen om te geloven, houdt hij zijn lezers voor. Weliswaar zijn dat geen redenen van de bovengenoemde soort 2 + 2 = 4, maar je kunt ze wel objectief verantwoorden door te laten zien hoe geloof helpt bij levensvragen en een goede levenswijze.

De Vries constateert dat theologie ooit een wetenschap was die beschreef hoe God en wereld bij elkaar hoorden. Dat is voorbij. De wetenschap heeft de wereld geclaimd en laat God aan de theologie. Gevolg: de theoloog zit er mooi tussen. Hij leeft in twee werelden. De moderne wereld zonder God en zijn theologische wereld waarin God net als vroeger de dienst uitmaakt. Klassieke én moderne theologieën hebben de rationaliteit in tweeën gesplitst: de rationaliteit binnen de theologie is anders dan die daarbuiten.

De Vries vindt dat maar niks. Wie als theoloog redeneert, moet geen beroep willen doen op een apart soort rationaliteit. Alleen al niet om recht te doen aan de wereld waarin hij zelf leeft en de daarin gangbare visie op wetenschap. Maar ook vanwege de theologie zelf. De stem van de Absolute klinkt niet in een theologisch geconstrueerd universum, maar in deze wereld. Weliswaar steeds zwakker, maar wel met steeds meer klem. Zo snijdt het mes aan twee kanten, en dat is de kern van wat De Vries wil zeggen. Aan de ene kant moet je als gelovige, en theoloog, weigeren wetenschappelijk gezien schizofreen te leven. Aan de andere kant moet je in deze wereld zoeken naar sporen van de Absolute, de Oneindige.

De Vries laat zien hoe de filosofen Adorno en Levinas hem op dat pad zijn voorgegaan. Afkomstig uit diametraal tegengestelde tradities. Des te opmerkelijker dat ze elkaar op dit punt raken. Of De Vries met zijn interpretatie van hun denken gelijk heeft, kan ik niet overzien. Fascinerend vind ik zijn analyses wel, zij het knap moeilijk te volgen.

Stoker schrijft over heel iets anders. Stap voor stap laat hij zien hoe de praktijk van geloven rationeel verantwoord kan worden, al zegt hij tegelijkertijd dat het altijd argumenten blijven voor de gelovige. Iemand van buiten zul je er niet mee naar binnen trekken.

De Vries is minder bescheiden. Enerzijds geeft hij bijna alles op dat de theologie vroeger zo dierbaar was. Anderzijds voert hij deze minimale theologie terug tot haar kern: het spoorzoeken naar de Absolute in een tijd waarin die sporen steeds vager worden. Wie rationeel redeneert, schrijft God niet af.

Bij Stoker vind je diezelfde notie van 'je niet laten kisten'. Zo irrationeel is het nog niet, wat we geloven. Al gaat die rationaliteit niet over de inhoud van het geloof, maar over de redenen om te geloven. Stoker laat de traditie de inhoud van het geloof bepalen en dat komt veel rijker uit dan de minimale De Vries rationeel voor mogelijk zal houden. Stokers rationaliteit geldt dan ook alleen binnen de cirkel van het geloof. Die van De Vries ook daarbuiten.

En de vroomheid? Hoe zou die het best gedijen? Bij inhoud en traditie of bij een, minimaal, besef van de Absolute? Ik neig toch naar het laatste. Vroomheid zoekt God in de wereld. Maar alleen wie daarvoor openstaat, weet (en niet: gelooft) dat dat een daad is van grote rationaliteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden