Holland Festival

Stockhausens opera ‘aus LICHT’ is vooral ontzagwekkend

Beeld van de repetitie van Lucifers Tanz, een deel van ‘aus LICHT’. Beeld Michel Schnater

Vierhonderd musici in evenzoveel kostuums, vier klankregisseurs, vijftien camera’s, zestig vierkante meter aan LED-schermen, honderdtwintig microfoons en vier helikopters. Dat kan maar één ding betekenen: Stockhausen!

Overweldigend is het, ontzagwekkend. Zodra je de Gashouder op het Amsterdamse ­Westerpark binnenkomt, valt je mond open van verwondering en verbazing. Is het interieur van zichzelf al imponerend, deze dagen wordt ‘aus LICHT’ van Karlheinz Stockhausen gerepeteerd.

Onder die schitterende metalen dakspanten zijn twee podia tegenover elkaar geïnstalleerd, in het midden daarvan ligt een speelvloer inclusief auditorium, daaromheen hangen talloze videoschermen, en boven dat alles wordt de ruimte doorkliefd door lange lichtstrengen (orbits), die in regenboogkleuren alle windrichtingen op schieten. Het is alsof je een andere kosmos binnentreedt. En dat is waarschijnlijk precies wat Stockhausen met zijn ­zevendelige operacyclus ‘Licht’ voor ogen stond, een verbinding tussen ons en de kosmos, een spirituele reis naar liefde, naar God.

Hand op ons hart

Hoe begin je uit te leggen wat ‘aus LICHT’ is, en waarom we deze bijzondere samenwerking tussen De Nationale Opera, het Holland Festival en het Koninklijk Conservatorium Den Haag moeten zien en beleven? Negatieve berichten over deze Stockhausen-driedaagse, zelfs heuse petities om de uitvoeringen tegen te houden, sijpelden al in de pers door. Het zou allemaal te elitair en te duur zijn, niemand zou erop zitten te wachten. En dan werd vooral het ‘stupide’ onderdeel ‘Helikopter-Streichquartett’ gehekeld, waarvan inmiddels twee repetities met behulp van crowdfunding hebben plaatsgevonden. De omwonenden van het Westerpark waren op die dag speciale gasten waar ze uitleg en informatie kregen over die vier boven hun hoofden cirkelende helikopters.

Maar met anekdotiek over helikopters, commotie en provocatie raak je de kern van Stockhausen niet. De treffendste en kortste omschrijving van wat Stockhausen en ‘Licht’ behelst, komt tijdens deze repetitiedagen van regisseur Pierre Audi: “Stockhausen staat met zijn hoofd in de wolken, met zijn beide benen op de grond, en houdt zijn hand op ons hart.” Audi heeft net het onderdeel ‘Engel-Prozessionen’ geregisseerd. Tegen de koorleden van Cappella Amsterdam, die zich volgens een door Stockhausen vastgelegd parcours door de Gashouder bewegen, zegt hij: “Volg het licht! Sta in het licht!” De Gashouder is prachtig blauw uitgelicht. De 88 blazers in ‘Luzifers Tanz’ uit ‘Samstag’ zitten een paar dagen eerder op een tribune in fel rood licht. En de vier jonge strijkers die elk in een helikopter stappen om ‘Helikopter-Streichquartett’ uit te voeren, hebben kostuums met veertjes aan: rood, blauw, groen en oranje. Het is één groot kleuren- en lichtfestijn.

‘Licht’ bestaat uit zeven opera’s die alle zeven de naam van een dag hebben en die bij elkaar ruim dertig uur muziek in beslag nemen. De componist droeg het werk aan God op. Stockhausen stelde met dit enorm ingewikkelde werk – niet één scène lijkt op een andere – uitvoerenden en operahuizen voor grote uitdagingen. ‘Licht’ is op gebouwd uit modules. Al die modules van de operacyclus zijn al eens los uitgevoerd, en ook zijn er uitvoeringen geweest van complete ‘dagen’, zoals ‘Sonntag aus Licht’ of ‘Donnerstag aus Licht’. Maar nog nooit is het gelukt om ‘Licht’ ergens compleet uit te voeren. In het Holland Festival worden verspreid over drie dagen veertien modules uitgevoerd. Het is de grootste dwarsdoorsnede uit het gigantische werk die ooit ergens te zien was. Bewust is uit de titel de naam van een dag weggelaten, want de muziek komt uit meerdere dagen; het is muziek ‘aus LICHT’. De cyclus van drie dagen wordt drie keer uitgevoerd en zal van over de hele wereld journalisten op de been brengen.

Amsterdam / Aus Licht / NOB Beeld Foto: Michel Schnater

Ring des Nibelungen

Er was dus een megalomane Duitser nodig om die andere megalomane Duitser – Richard Wagner – te overtroeven. Wagner componeerde anderhalve eeuw geleden met ‘Der Ring des Nibelungen’ een operacyclus die zich ‘slechts’ over vier dagen uitstrekt en zo’n 15 uur muziek behelst. Hij liet er zelfs een speciaal theater voor bouwen, het Festspielhaus in Bayreuth. Het theater dat Stockhausens ‘Licht’ in zijn geheel, bijna 30 uur muziek, zou kunnen produceren, bestaat eenvoudigweg nog niet.

Audi, die eerder de ‘Ring’ van Wagner regisseerde, vindt Stockhausen totaal anders dan Wagner. “In Stockhausens opera’s is geen plaats voor helden of underdogs zoals bij Wagner, hij voert geen mislukkelingen ten tonele zoals Verdi dat bijvoorbeeld doet. De rol van de muziek is misschien wel dezelfde. Muziek helpt om het pad naar compassie te vinden. Maar Stockhausen wilde per se geen tegenstelling tussen zwart en wit, hij zocht naar het witte in het zwarte. De kleur wit is een samenstelling van alle andere kleuren, kleuren die zo belangrijk waren voor Stockhausen.

“Zijn partituren staan er vol mee, zelfs de concertcontracten die hij bij leven opstelde, stonden vol met rood, blauw, groen en goud. Is dat kinderlijk? Ja, dat is het óók. Maar hij was bloedserieus, en dat zouden wij moeten respecteren. Zo stond hij in het leven, altijd op zoek naar het goede. Hoe leef je op deze aarde?

Alles ligt vast

“Van hem hoefden we niet allemaal artiest of kunstenaar te zijn, als we ons maar bewust waren van het creatieve en het spirituele in onszelf. Al was het alleen maar om te ontsnappen aan de donkere realiteit. Dat is bij Wagner toch heel anders.”

Audi vertelt dat in Stockhausens partituren alles, maar dan ook alles vastligt. Zelfs de bewegingen van de musici, de kleur van de kostuums, elke stap, elk geluid. Voelde Audi zich als regisseur niet gehinderd en ingeperkt door al die precieze voorschriften? “Helemaal niet”, luidt Audi’s gedecideerde antwoord. “Elk deel van dit werk is weer anders, niets lijkt op elkaar. De overeenkomst is misschien dat niets echt een duidelijk begin of einde heeft. De muziek is er ineens, en is ineens weer verdwenen. Ik heb de delen een begin en een eind gegeven, binnen dat kader moet het gebeuren.

“Je loopt ook niet met een Stockhausen-deuntje in je hoofd neuriënd de zaal uit. Sta je buiten, is het weg. Zijn muziek gaat alleen maar over kleur en gevoel. Het is ook geen goed idee om naar opnames van deze composities te luisteren of te kijken. Dan mis je de helft. Je moet er middenin zitten om het volledig te kunnen ervaren. Stockhausens muziek klopt totaal als je erin duikt. Het is als met een bank. Je kunt het zien als een bank, maar je kunt ook elke schroef, bout en balk goed bekijken en ontleden. Als je dat allemaal hebt ­geanalyseerd zit je er toch anders op.”

Erfenis

‘Aus LICHT’ is een gebeurtenis zonder weerga, waar Stockhausen geweldig verheugd over zou zijn geweest, zegt Kathinka Pasveer, ooit een van zijn levensgezellinnen, nu zijn weduwe. Pasveer was als fluitiste een muze van Stockhausen. Ze ontmoetten elkaar op het conservatorium van Den Haag. Pasveer waakt nu over zijn erfenis, en dan vooral over de klankregie en -projectie. Want alles en iedereen die in de Gashouder zit of rondloopt, is elektronisch versterkt. Aan grote mengtafels worden alle geluiden gemixt en via luidsprekers de ruimte in gestuurd. Als het goed is, maakt het niet uit waar je straks als toeschouwer zit, je hoort het overal in de Gashouder even goed.

Pasveer geeft haar kennis door. Ze houdt ­supervisie over de klankregie en loopt met de partituur tijdens de repetities van hot naar her, maakt aantekeningen, spreekt mensen aan. De eigenlijke klankregie wordt door vier studenten uit Den Haag gedaan, allemaal door haar opgeleid. Zo wordt de erfenis van Stockhausen doorgegeven. Op het Haagse conservatorium, waar Pasveer dus ooit zelf studeerde, zijn ook alle musici gerekruteerd en opgeleid. Voor de grote solorollen in ‘aus LICHT’, geen zangers maar instrumentalisten, stelde het conservatorium een speciale master in, waarin 14 masters intensief zijn begeleid door musici uit Stockhausens cirkel, onder wie zijn zonen.

Mist zij het deze keer zelf niet, het meespelen? Pasveer: “Oh, ja! Enorm. Ik zou zo graag meespelen. Maar ik vind het ook erg fijn om het door te geven aan de volgende generatie. Dat die generatie aan hetzelfde conservatorium studeert als ik ooit deed, maakt het ­extra leuk. Natuurlijk zou ik de klankregie liefst zelf doen, zoals ik dat jarenlang deed, maar ook dat moet je doorgeven. Op die ­manier verspreidt Stockhausens muziek zich het best.

“Je kunt proberen de klank op te roepen, zoals Stockhausen die in zijn oren had. Soms voegde hij bij repetities in zijn partituur een plusje toe, of een minnetje. Maar hoeveel harder of zachter is dat precies? We hebben twee jaar heel intensief gerepeteerd op 15 uur ­muziek, iets meer dan de helft uit ‘Licht’.

“We hebben de delen heel pragmatisch ­gekozen. Natuurlijk moest het ‘Helikopter-Streichquarttet’ erin, omdat de wereldpremière ervan in 1995 hier in het Westerpark tijdens het Holland Festival plaatsvond. Het is eigenlijk heel raar dat dit deel, ondanks de logistieke moeilijkheden, het meest uitgevoerd is van ­allemaal. Iedereen wil het helikopterkwartet, terwijl daarin nou niet Stockhausens beste muziek verborgen zit.

Een jaar of veertig wachten

“Nederland is altijd het meest progressieve land voor Stockhausen geweest, en ik ben heel blij dat we deze grote collage uit ‘Licht’ juist in Nederland kunnen doen. Bij het kiezen van de onderdelen hebben we pragmatisch gekeken naar wat de studenten aan zouden kunnen. Stockhausen heeft ook nooit aangegeven dat als de hele cyclus uitgevoerd zou worden, dat men dan bij ‘Montag’ moet beginnen en bij ‘Sonntag’ moet eindigen. Alles kan.

“Ik hoop het nog mee te maken dat de ­cyclus helemaal compleet gaat. Misschien ­komen er hier wel intendanten kijken nu, en raken ze begeesterd. Ik weet het, de hele ­cyclus, alle zeven dagen achter elkaar, is uiterst ingewikkeld te realiseren, en dat vond Stockhausen zelf ook. Hij zei altijd, dat we een jaar of veertig moesten wachten op het complete ‘Licht’. Het is logistiek een heel gedoe, maar het is beslist geen utopie. Het kan! Er zullen verschillende operahuizen voor moeten ­samenwerken, voor één operatheater is het ondoenlijk.

“Misschien in het Ruhrgebied, waar je een concentratie aan operahuizen hebt. Ieder huis zou dan een paar dagen op zich moeten ­nemen, en het publiek zou dan tussen de locaties heen en weer moeten reizen. Ergens tussen 2030 en 2040? Maar tot die tijd ben ik heel blij met wat we hier voor elkaar hebben gekregen.”

Drie delen samen of apart

‘Aus LICHT’ van Karlheinz Stockhausen is een productie van De Nationale Opera, het Holland Festival, het Koninklijk Conservatorium Den Haag en de Stockhausen-Stiftung für Musik. Kathinka Pasveer heeft de muzikale leiding, de mise-en-espace is van Pierre Audi.
Deel 1 (Michael) is te zien op 31 mei, 4 juni en 8 juni, deel 2 (Lucifer en Eva) op 1 juni, 5 juni en 9 juni, deel 3 (Samenwerken en het openen van de ruimte) op 2 juni, 6 juni en 10 juni.
De drie delen zijn te zien in de Gashouder op het Westerpark en kunnen als marathon bezocht worden, maar zijn ook afzonderlijk te zien en in willekeurige volgorde.
dno.nlhollandfestival.nl

Lees ook:

Gezocht: 30.000 euro, anders moet het Holland Festival het zonder helikopters stellen

Die vier helikopters zijn nodig voor een scène van de opera ‘Mittwoch aus Licht’ van Karlheinz Stockhausen (1928-2007).

God in geuren en kleuren

In Keulen ging ‘Sonntag aus Licht’ van Karlheinz Stockhausen in première. De laatste opera uit een cyclus van zeven. Spectaculair totaaltheater, zeer geschikt voor het Holland Festival.

Poolse regisseur hoopt met Kafka-voorstelling op ‘heimwee naar de waarheid’

De conservatieve Poolse regering zette een stroman in als directeur van het meest vooruitstrevende Poolse theaterhuis. Regisseur Krystian Lupa beantwoordde deze kafkaëske situatie met een enscenering van Kafka’s boek ‘Het Proces’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden