‘Stippenkoningin’ Yayoi Kusama gaat door tot het oneindige

‘Infinity Mirror Room: Gleaming Lights of the Souls’ (2008) van Yayoi Kusama. Wegens verwachte drukte mogen bezoekers van Voorlinden hier maar 45 seconden blijven. Beeld Antoine van Kaam

Stippenkunstenaar Yayoi Kusama is op dit moment razend populair. En al werd ze vorige week negentig, ze schildert nog elke dag. In Museum Voorlinden is nu een kleine maar fraaie tentoonstelling van het werk van de Japanse te zien.

De Japanse kunstenaar Yayoi Kusama lijkt het zonnetje in huis. De inmiddels negentigjarige verschijnt altijd in vrolijke jurken en kimono’s met stippenpatronen, meestal met een bijpassende felgekleurde pruik of puntmuts erbij. Ook stemt ze haar kleding af op het kunstwerk waar ze voor gaat zitten: vlakken vol stippen, strepen of felgekleurde reusachtige pompoenen. Die kunstwerken doen het zo goed op Instagram, dat ze inmiddels razendbekend is. Laagdrempelig en lekker ongecompliceerd, zo lijkt het.

Museum Voorlinden heeft vanwege die grote populariteit en haar jubileum een tentoonstelling van zo’n vijftien werken van Kusama, van 1965 tot 2014. En vermeldt daarbij nét genoeg achtergrondinformatie om te begrijpen dat er achter dat vrolijke stippen- en spiegelgordijn een leven van trauma, pijn en frustratie schuilgaat. Wat meteen opvalt is dat haar werk niet alléén uit stippen en pompoenen bestaat. Er zijn spiegelkamers waar je in kunt, er liggen en staan ‘aangepaste’ gebruiksvoorwerpen. En er zijn enkele schilderijen die bestaan uit een aaneenschakeling van strepen op een gekleurde achtergrond, zodat het lijkt alsof er een fijnmazig net over het doek ligt. Heel simpel qua opbouw, maar doordat elke penseelstreek anders is, zuigt het je bijna het kunstwerk in.

Kunstenaar Yayoi Kusama poseert voor haar oneindige spiegelkamer. (2013) Beeld Reuters

Vader bespioneren

Het net, dat Kusama ‘Infinity Net’ noemt, is gebaseerd op wat ze zag toen ze Japan in 1957 verliet: het wateroppervlak van de Stille Oceaan vanuit het vliegtuig naar New York. Kusama had geen plezierige jeugd. Haar ouders hadden een slecht huwelijk en haar moeder liet de kleine Yayoi haar vader bespioneren, ook als die seks had met andere vrouwen. Daarnaast had Yayoi een traumatische ervaring in een bloemenveld, wat precies heeft ze nooit willen zeggen.

Terwijl dat gebeurde begonnen de bloemen met haar te praten. Ook is ze haar hele leven bang geweest voor intimiteit en seks. Haar moeder verbood haar bovendien te tekenen en schilderen, terwijl ze dat het liefst deed, abstracte aquarellen, waar vaak ‘spontaan’ ook stippen op voorkomen. Later werd ze herhaaldelijk uitgehuwelijkt maar weigerde te trouwen: ze wilde immers kunstenaar worden. Een briefwisseling met de Amerikaanse kunstenaar Georgia O’Keeffe trok haar over de streep: Yayoi vluchtte naar New York.

In die grote stad is de kunstwereld er een van witte mannen. De kleine Japanse vrouw werkte keihard om op te vallen, maar de galeries namen haar niet serieus. Sowieso kregen vrouwen in die tijd geen solo-tentoonstellingen. Kusama confronteert zichzelf met haar grootste angsten, bedekt meubels en vrouwenaccessoires met slappe, van stof gemaakte penissen. In Wassenaar staat een naaldhak met penissen. 

Kunstenaar Claes Oldenburg is op dat moment bezig met papier maché, ziet dat Kusama sculpturen maakt van textiel en stapt daarna ook over op het tot dan toe te ‘vrouwelijke’ materiaal. Een half jaar later heeft hij wél wereldwijd succes met zijn uitvergrote gebruiksvoorwerpen van stof.

Roeiboot vol penissen

Pumpkin (2009) Beeld Antoine van Kaam

Kusama geeft niet op, ze begint met het maken van installaties, hele kamers met kunst in plaats van alleen een los werk. Andy Warhol ziet hoe ze foto’s van een roeiboot vol penissen als behang gebruikt in de ruimte rondom de echte roeiboot. Dat fotobehang is een geniaal idee, vindt hij, en een paar maanden later kent de hele wereld zijn kamertje behangen met koeienfoto’s.

Kusama trekt de gordijnen van haar atelier dicht, raakt gefrustreerd, depressief, springt uit het raam maar overleeft. In 1966 probeert ze door te breken in Europa. Bij de Biënnale van Venetië legt ze 1500 spiegelende ballen in het gras voor het Italiaanse paviljoen. Ze noemt ze Narcissus Garden, in Wassenaar liggen er ook een paar. Ze verkoopt de ballen voor twee dollar per stuk, wordt weggestuurd door de organisatie. Voor het oog van de fotografen kleedt ze zich uit en gaat in een knalrood strak pak tussen de ballen liggen. Die foto’s gaan de wereld rond.

In Europa, in Nederland zelfs, heeft ze meer succes. Ze organiseert anti-oorlogshappenings, ‘Love and Nude Body Antiwar Parades’, waarbij zij en enkele naakte assistenten het naakte publiek beschilderen met stippen. Evenementen die altijd eindigen met de komst van de politie, dat deert haar niet. Eindelijk heeft ze iets gevonden dat zo universeel is dat niemand het haar kan afpakken: de stip of cirkel. “Kalm, rond, kleurrijk, betekenisloos en onwetend. Een weg naar oneindigheid”, aldus de kunstenaar. 

Eindeloze ruimte

In Wassenaar is ook een van haar beroemde ‘Infinity Mirror Rooms’ toegankelijk. Maximaal met z’n tweeën sta je in een ruimte die dankzij spiegels en wateroppervlak eindeloos lijkt. Van kleur verschietende stippen zorgen voor steeds weer nieuwe associaties, gewicht- en tijdloosheid. Helaas kun je er vanwege de verwachte drukte maar 45 seconden in blijven. 

In 1993 had Kusama als eerste kunstenaar een solotentoonstelling in het Japanse paviljoen van de Biënnale van Venetië, inmiddels is ze de best verkochte vrouwelijke levende kunstenaar. Ze was in 1973 teruggekeerd naar Japan, sindsdien woont ze vrijwillig in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio. Elke dag gaat ze naar haar atelier, waar ze zes à zeven uur ononderbroken schildert: strepen, patronen, het komt in haar op zonder dat ze er over hoeft na te denken. Vastbesloten door te gaan tot in het oneindige.

‘Yayoi Kusama’, tot 1 september in Museum Voorlinden, Wassenaar. Voor de Infinity Mirror Room zijn in het museum kaartjes te krijgen voor een bepaald tijdstip. voorlinden.nl

Lees ook:

David Hockney schildert de lente alsof de natuur een erectie heeft

De Engelse kunstenaar David Hockney is dol op de lente, vanwege de uitbundigheid. ‘s Werelds meest verkopende nog levende kunstenaar is ook dol op Van Gogh. Een nieuwe tentoonstelling is een liefdesverklaring aan allebei.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden