null Beeld -
Beeld -

Het oog van De WolfDe Stilte

Stilte maakt andermans pijn invoelbaar, leert kunstenaar Marina Abramovic

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: stilte.

Rustig op straat is het al maanden, vanavond is het twee minuten anders stil. Dankzij televisie, radio en andere media zijn ogen en oren gericht op de Dam en de Waalsdorpervlakte. Van acht uur tot twee over acht, van The Last Post tot het volkslied, houden mensen daar hun mond.

Als kind probeerde ik tijdens de ­Dodenherdenking krampachtig de ergste verhalen uit de Tweede Wereldoorlog op te diepen die ik kende. Vaak raakte ik toch afgeleid door het gezang van een merel of door het kapsel van de mevrouw voor me. Het was als bidden met je ogen open. Kerken hebben de kracht van de stilte goed begrepen en op een helder moment vastgesteld dat je beter je ogen dicht kunt hebben als je stil wilt zijn.

Marina Abramovic heeft stil zijn met open ogen tot kunst verheven. Ze zat in 2010 in het Museum of Modern Art in New York aan een tafel. Iedere ­museumbezoeker kon tegenover haar plaatsnemen en haar aankijken, en zo lang blijven zitten als ze wilden. Zonder aanraking, zonder te spreken.

Kunstenaar Marina Abramovic in stilte tegenover een bezoeker. Beeld
Kunstenaar Marina Abramovic in stilte tegenover een bezoeker.

Sommige bezoekers moesten glimlachen, de meesten huilden, zo blijkt uit de films en foto’s die Abramovic liet maken. Deelname was anders dan aanschuiven bij een vriendin aan de keukentafel. De bezoekers hadden vaak uren in de rij gestaan en kwamen dan in het midden van de grote zaal, in het centrum van de aandacht te zitten. Abramovic voelde hun pijn, schreef ze.

Geen eten, drinken of wc-bezoek

Voor de kunstenaar was het hard werken. Ze zat drie maanden lang dagelijks acht uur lang op een stoel, zonder pauze en zonder te bewegen, zonder eten, drinken, wc-bezoek of zelfs maar haar armen uit te rekken. Zoiets vereist uiterste lichaamsbeheersing. Dat de stoel geen armleuningen had, was stom geweest, merkte ze. Toch peinsde ze er niet over een andere stoel te nemen. Daarmee zou ze haar eigen regels schenden.

The Artist is Present, noemde ze het werk. Die titel was een knipoog naar uitnodigingen voor de opening van een tentoonstelling, waarop vaak staat vermeld dat de kunstenaar zelf aanwezig zal zijn. Nu was haar aanwezigheid de kunst. En haar stilte.

Musea worden soms parmantig kunsttempels genoemd, alsof je er stil zou moeten zijn. Maar een goed ­gesprek, gelach of desnoods wat irritatie maken schilderijen niet minder zichtbaar, integendeel. Samen zie je meer.

Performances, zoals de werken van Abramovic worden genoemd, vormen een uitzondering. Die zijn vluchtig en drijven op de onverstoorbaarheid van de kunstenaar. De toeschouwer leeft mee en wordt stil.

Eén keer raakte Abramovic zelf verstoord: toen Ulay, haar ex-vriend met wie ze deze performance dertig jaar eerder had uitgevoerd, tegenover haar kwam zitten. Later bleek dat Ulay er was op haar verzoek. Nog later steggelden ze over de beeldrechten van hun gezamenlijke werk.

Maar nu snorden de camera’s. De tranen biggelen in het filmpje in slow motion over haar wangen. Tegen haar eigen regels in strekt ze zich uit en pakt zijn handen. Uit het niets aanzwellende vioolmuziek sleurt de kijker mee naar een sentimenteel liefdes­verhaal. Gelukkig hebben wij het ­Wilhelmus.

Lees ook:

Kunstwerken hebben net als koningen weinig zeggenschap over hun eigen leven

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: leiderschap

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden