Review

Stereotiepe beeld van textielbaronnen klopt niet

In 1996 ging de Koninklijke wollenstoffen- en wollendekenfabriek AaBe uit Tilburg, ongetwijfeld de beroemdste dekenfabriek van Nederland ooit, failliet. Een door een rendier getrokken slee in een poolachtig landschap sierde het merk met de tekst: Wollen Aabe dekens voorkomen rheumatiek. Trouw kopte: 'Met de textiel verloor Tilburg ook de baronnen'.

De journalist bevestigde nog eens het algemeen bestaande beeld van rijke roomse industriëlen die in samenspraak met de eveneens roomse clerus de arbeiders dom en arm hielden. Maar uit de vaak minutieuze beschrijving van een nazaat van zo'n Tilburgs geslacht van textielbaronnen blijkt van zo'n samenspel tussen kerk en kapitaal niet zo veel. Pas in 1918 blijkt de godsdienst een belangrijke factor voor de grondslag van de in 1876 opgerichte ondernemersvereniging te zijn, overigens zonder dat dit direct in de naam tot uitdrukking komt.

Deze vaststelling betekent niet dat de textielondernemers op sociaal gebied nou zo vooruitstrevend waren. Op een enkeling na, die bovendien vaak niet katholiek was, was dit niet het geval, zo blijkt uit de notulen van de plaatselijke vereniging van textielondernemers, de Vereeniging van Tilburgsche fabrikanten van Wollenstoffen. Ook waar katholieke geestelijken de arbeidersorganisaties 'leidden', keerden de industriëlen zich tegen de wensen van de arbeiders en hun organisaties. Beheersing van de loonkosten was het aanbeeld waarop werd gehamerd.

Toen de wetgever in 1907 verordonneerde dat arbeiders recht hadden op loon wanneer ze buiten hun schuld niet hadden gewerkt, stelden de textielondernemers: 'geen werk, geen loon'; net als alle andere ondernemers. De argumenten van de werkgevers om dat niet te doen, doen vaak potsierlijk aan: zo zijn ze bijvoorbeeld tegen de vrije zaterdagmiddag omdat de arbeiders dan in de gelegenheid zijn zich te bedrinken.

Aanvankelijk zijn het vooral zaken als de hoogte van het uurloon, de lengte van de werkdag en de werkweek, het aantal vrije dagen die de ondernemers bezighouden en waarover ze met elkaar vergaderen. En, zo blijkt ook uit de notulen, ze zijn het lang niet altijd met elkaar eens. Naarmate nationale wetgeving en de toestand in de wereld, zoals de Eerste Wereldoorlog en zijn nasleep of de economische depressie van de jaren dertig hun branche treft, worden ze steeds meer 'moderne' ondernemers en gaan ze zich niet langer plaatselijk verenigen maar ook landelijk. Ze krijgen dan ook meer oog voor zaken als scholing en opleiding van hun arbeiders. Deze moderniseringsprocessen gelden uiteraard ook de arbeiders en hun organisaties.

Van de textielindustrie in Tilburg rest niet zo veel meer. De schrijver, die in mei in Tilburg op 75-jarige leeftijd promoveerde op deze studie, heeft hiermee een blijvend monument opgericht voor de textielbaronnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden