Review

Stel je was totaal verloren onder water

In ’Eerst’ verwoordt Esther Jansma haar vaste thema tijd concreter dan ooit. Zo geeft ze stem aan een vergeten groente en een antiek flesje.

Als er iets is waar het in de laatste dagen van het jaar over gaat is het tijd. Er wordt teruggekeken op wat voorbij is en er worden plannen gemaakt voor wat gaat komen.

En als er een dichter is voor wie tijd een nadrukkelijk thema is, is het Esther Jansma – voor haar bundel ’Hier is de tijd’ kreeg ze in 2000 de VSB Poëzieprijs. Nu verschijnt op de valreep van 2010 ’Eerst’.

Jansma heeft behalve een poëtische, ook een wetenschappelijke als verhouding tot tijd. Als dendrochronoloog is ze gespecialiseerd in het dateren van hout aan de hand van jaarringen: het vaststellen van de feitelijke tijd, ontdaan van verhaal.

De ongrijpbare tijd, het voorbijgaan, het uitzicht op de dood en het weg zijn, onderzoekt ze in haar poëzie. En nogal eens komen die samen. In deze nieuwe bundel heel mooi in ’Olieflesje’:

Ooit was ik heel. Toen werd ik

vastgehouden

door meisje Poppaea in het nu in een

zilveren

spiegel bekeek ze haar haren haar

hoofdje

Er is in dit gedicht een flesje aan het woord dat, aan de naam Poppaea te zien, dateert uit de Romeinse tijd. Het is een flesje dat vroeger, zo lichtte Jansma in een interview toe, werd meegegeven in het graf. Het werd gevuld met olie, zodat de overledene zich in het hiernamaals kon verzorgen. Nu staat het als kaal object in een museum tentoongesteld. Jansma geeft het flesje weer een geschiedenis.

De bundel bevat meer van dergelijke dramatische monologen, de vorm ligt haar wel. Zo horen we ook een beteuterde ’vergeten groente’: „je zult mij maar zijn en oud en ingehaald / door sterk verbeterde zeer jonge koolgenoten.” Het doet denken aan het werk van Erik Menkveld, waarin ook regelmatig uitstapjes over de soortgrens worden gemaakt.

Jansma lijkt zich in haar poëzie steeds meer vrijheid te permitteren. Een reeks als ’Watertaal’ is bijna surreëel, zeker als in het tweede gedicht uit de reeks iemand verdwaalt onder water. „stel je was totaal verloren onder water/ gelopen gezonken de weg waar geen/ wegen zijn kwijt.” Hier wordt een beklemmende voorstelling gemaakt van wat er zou kunnen gebeuren als we dood zijn: „te slapen/ in niets waaruit niets zal ontstaan”. Een onmogelijk kenbare tijd, die Jansma op meer plaatsen in deze bundel probeert te doorgronden.

Veel gedichten in ’Eerst’ hebben een soort dreiging in zich. ’Het was zo gezellig’ bijvoorbeeld, vertelt eigenlijk een afschuwelijk verhaal: moeder stoeit met de kinderen op de bank en slikt vervolgens, omdat ze leuk wil doen, de dop van een fles bleekwater in. Opnieuw zorgt het perspectief voor spanning: er is een kind dat alles ziet maar net niet begrijpt wat er gaande is. De zinnen die zich over meerdere regels uitstrekken, versterken het dreigende effect. Ze werken als een soort strak elastiek dat af en toe ’pang’ zegt.

Jansma is in de loop der tijd haar grote thema’s dood, verlies, voorbijgaan, steeds concreter gaan verwoorden. Krachtiger, met meer smoel. ’Het einde is een hoop gedoe’ – opnieuw over hoe een leven kan aflopen – is wat dat betreft onomwonden. Het is een metaforisch te lezen gedicht over een clubje mensen dat gaat ’team builden’ op een schip dat vergaat: „de naden van het plafond lekken // water haal verdomme die elleboog uit mijn oog.”

’Eerst’, de titelreeks, die in drie delen door de bundel loopt, biedt een ingenieus spel met tijd en wisselende perspectieven. In alle gedichten is een maker – God, de dichter? – aan het woord, een regisseur die de verhalen van Adam en Eva, van Odysseus vervlecht tot een nieuwe (liefdes)geschiedenis. En uiteindelijk tot nieuwe gedichten.

Zoals de schepper in deze reeks, heeft ook Jansma de volledige regie over de woorden, hun ritme en klank, en hun inhoud – ze ontspoort nergens. Het is poëzie als een pantser, waarin de lezer maar weinig speelruimte is gegund. Het zijn gedichten die weerbaar maken tegen een wereld die zijn eigen gang gaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden