null Beeld

Swipen & klikkenKelli van der Waals

Stel je voor dat je je tegen Willem Engel zou kunnen vaccineren

Kelli van der Waals

Ik zag een tweet van iemand die Willem Engel tegenkwam tijdens het boodschappen doen, terwijl buiten de veel te vriendelijk getitelde demonstratie ‘Samen voor Nederland’ gaande was. De twitteraar, Noor Spanjer, zag hem ‘glunderend naar ‘zijn’ voorbijtrekkende menigte staan te loeren’. Ze gaf hem haar ‘meest woedende blik ooit’, maar Engel glimlachte gelukzalig terug.

Wat een beeld. Ik probeerde samen met Engel naar buiten te gluren door de ramen van de Albert Heijn, en me voor te stellen hoe die menigte eruitzag. De demonstranten waren van een zeer divers pluimage, volgens de berichtgeving. ‘Zo divers als de muziek die ze hadden meegenomen,’ stond in Het Parool.

De muziek: hardcore house, André Hazes en Hare Krishna. De mensen: aanhangers van Engels Viruswaarheid, FvD en personen die zich zorgen maken over ‘medische apartheid’. De stemming: uitgelaten. Onderzoeksjournalist Thomas Bollen twitterde hoe mooi hij het vond ‘om met zoveel uiteenlopende mensen – echt een brede doorsnede van de bevolking – te demonstreren.’

Ik heb met Engels aanhangers te doen. In de wanhopig makende brij van informatie die continu en in hoog tempo op ons afkomt, hebben zij zich vastgeklampt aan het complotdenken; in de beestenboel van berichten kiezen ze ervoor om het vuilnis van Facebook als de waarheid te zien en het werk van journalisten als nep.

Er schijnt een manier te zijn om ons hiertegen te weren. Vorige week las ik over een techniek die psychological inoculation wordt genoemd: ‘psychologische inenting’ tegen misinformatie. Het wordt sinds de jaren zestig al gebruikt om mensen te wapenen tegen de verleiding van bijvoorbeeld sigarettenreclame. Net als reclamemakers, of filmmakers, maken verspreiders van complottheorieën gebruik van bepaalde retorische trucjes om hun boodschappen geloofwaardig en begrijpelijk te maken, zodat de ontvanger er makkelijk in meegaat. De thrillerfilmmaker suggereert verbanden tussen het lijk en de moordenaar; Willem Engel trekt lijntjes tussen de hartstilstand van een Deense voetballer en mRNA-vaccins.

Hoe vaker je met zo’n trucje bent meegegaan, hoe sneller je het nog eens doet – de hersens maken dan een afsnijroute van de suggestie naar de conclusie. Daarom lijken complottheorieën vaak zoveel op elkaar, en geloven mensen vaak in meerdere theorieën tegelijk.

Psychological inoculation houdt in dat iemand filmpjes krijgt voorgeschoteld waarin die retorische trucjes en narratieven worden blootgelegd. Zo wordt het liedje Blame Canada van de satirische animatiefilm South Park gebruikt om op simpele wijze te tonen hoe scapegoating werkt: het onterecht aanwijzen van een zondebok voor ingewikkelde problemen (zoals de afgelopen anderhalf jaar bijvoorbeeld met Jaap van Dissel en Anthony Fauci gebeurde).

Het sterke van deze techniek is dat het gaat om voorkomen in plaats van genezen. Het ontmaskeren van misinformatie is een ondankbare onderneming. Valse feiten zijn vaak al lang viral gegaan voordat hun tegendeel wordt bewezen, en de grote emoties die ze teweegbrengen blijven veel beter kleven dan de slecht zichtbare rectificaties die erachteraan hobbelen. Stel je toch eens voor dat je je tegen Willem Engel zou kunnen vaccineren.

Al lijkt het me verstandig de term ‘psychologische inenting’ te vermijden – dan staan ze volgende week weer op de Dam.

Swipen & klikken - Kelli van der Waals bespreekt opvallende trends en discussies in online media. Eerdere columns vind je hier.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden