Review

Stel dat hij dokter was, of pooier!

Reclameman Brausen is ontslagen en voelt zich zwaar vernederd. Daarom verliest hij zich in verhalen, waarin hij vitaal is, en lef heeft. Mannen zonder daadkracht zijn een geliefd onderwerp van de Uruguayaanse schrijver Onetti.

Ilse Logie

Juan Carlos Onetti (1909-1994) moest niets hebben van media-aandacht en leidde een teruggetrokken bestaan. Tijdens de dictatuur in zijn land werd hij opgepakt als lid van een jury die een 'ongewenst' verhaal had bekroond. Kort na zijn vrijlating emigreerde hij naar Madrid, waar hij de laatste jaren van zijn leven, totaal verbitterd, hoofdzakelijk in bed doorbracht.

Tegenwoordig wordt hij algemeen beschouwd als wegbereider van het hedendaagse Hispano-Amerikaanse proza. Onetti vertélde namelijk niet gewoon verhalen, hij liet zien hoe die verhalen in de hoofden van zijn personages ontstonden. En daarmee doorbrak hij de realistische traditie die tot dan toe in Latijns-Amerika de toon had aangegeven.

Na vroege novelles als 'De put' krijgt Onetti's verontrustende universum voor het eerst echt gestalte in het ambitieuze 'Het korte leven' (1950). Het zal later tot volle wasdom komen in zijn bekendste roman 'De werf' (1961), en in zijn vele prachtige verhalen.

Onetti's mannelijke personages gaan gebukt onder een gebrek aan daadkracht, en een onvermogen om hun gevoelens te uiten. Zo ook Brausen, de hoofdfiguur uit 'Het korte leven'. Hij dreigt ontslagen te worden op het reclamebureau in Buenos Aires waar hij tegen zijn zin werkt, en zijn vrouw Gertrudis heeft net een borstamputatie ondergaan. Deze fysieke verminking staat meteen ook symbool voor het geestelijke verval van beide personages, en voor hun op de klippen gelopen huwelijk.

Er rest Brausen kennelijk geen ander middel om zich staande te houden, dan het vormeloze heden om te zetten in verhalen. Wanneer hij de opdracht krijgt om een script te schrijven, zien we hoe er geleidelijk een nieuwe wereld uit zijn gevecht met het witte blad tevoorschijn komt. Allerlei kenmerken van plekken rond de Plata-rivier worden samengebald tot de fictieve stad Santa María, die in Onetti's verdere werk een sleutelrol zal blijven spelen.

De hoofdpersoon in het script is een alter ego van Brausen, de bedaarde arts Díaz Grey, die bezoek krijgt van een mooie jonge vrouw, Elena Sala. Onder het mom van een borstonderzoek gaat ze bij de dokter te rade, maar in werkelijkheid is ze betrokken bij een drugscircuit en wil ze dat hij haar leverancier wordt. Gaandeweg beseft Díaz Grey dat hij de speelbal is van Elena, en toch onderneemt hij samen met haar een zoektocht naar haar verdwenen Engelse minnaar, de gigolo Oscar Owen. Deze reis wordt Elena noodlottig.

Terzelfdertijd neemt Brausen nog een andere persoonlijkheid aan, die van de gewelddadige pooier Arce, zijn tegenpool. De Arce voor wie hij zich uitgeeft heeft alles wat hij had willen hebben: vitaliteit, agressie, lef. Vernederd door een van de minaars van zijn hoertje, La Queca, smeedt hij plannen om haar te vermoorden, maar het loopt anders dan voorzien.

Aanvankelijk heeft Brausen zijn verzonnen personages min of meer onder controle, maar in de loop van de roman gaan ze steeds nadrukkelijker een eigen leven leiden. Aan het eind lijkt het pleit gewonnen, want dankzij zijn scheppingsdrift ondergaat Brausen een soort wedergeboorte. Toch blijkt dit systeem van parallelle levens slechts even soelaas te brengen, en op termijn niet waterdicht te zijn. Hoeveel maskers Brausen zichzelf ook voorhoudt, hij ziet toch altijd weer zichzelf in de spiegel.

Onetti's personages klampen ze zich vast aan hun fantasie, die het leven draaglijk moet houden. Hun gemijmer komt tot uiting in Onetti's onnavolgbare stijl: zijn precieze opsommingen in overwegend grijstinten, zijn laconieke commentaren die ongenadig afrekenen met elke illusie, zijn talent om personages, plekken en gebeurtenissen in enkele zinnen neer te zetten, de brokstukken die bij nader inzien deel uitmaken van een feilloze, ingewikkelde compositie.

Om al deze redenen vergt het lezen van Onetti een opperste graad van concentratie. Wat hij zegt raakt echter zozeer de kern der dingen, en de luciditeit waarmee hij formuleert is meer dan vijftig jaar later nog zo dwingend dat hem niet lezen onvergeeflijk zou zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden