Interview

Stefan Hertmans wint Ako Literatuurprijs

Beeld Michiel Hendryckx / Wikimedia Commons

De Vlaamse schrijver Stefan Hertmans heeft voor zijn roman 'Oorlog en Terpentijn' vanavond de Ako Literatuurprijs gekregen. Volgens de jury levert Hertmans met het boek "zijn late meesterproef, die nu al de status van een klassieker heeft". Het boek verscheen al in 2013, en werd reeds in het Duits vertaald. Eerder dit jaar werd het ook al genomineerd voor de Libris Literatuurprijs. Toen interviewde Joost van Velzen Hertmans over zijn boek, en over literaire prijzen.

Mooier dan het Brusselse café Le Cirio zie je ze niet vaak, met dat onaangetaste art nouveau-interieur. De Turijnse zakenman Francesco Cirio stichtte hier in 1886 een winkel en restaurant met Italiaanse specialiteiten. Later werd het een café. Ook Jacques Brel kwam hier graag, je ziet hem zo voor je, staand aan de bar."

Dit hebben we toch maar te danken aan de Franstaligen", zegt Stefan Hertmans. "Die hebben een goed gevoel voor traditie."Logisch dat zoiets Hertmans aanspreekt. De Vlaamse schrijver is een meester in het oproepen van een voorbije tijd. In zijn roman 'Oorlog en terpentijn', die vanavond meedingt naar de Libris Literatuurprijs, trekt hij het decor op van zijn land ten tijde van de Eerste Wereldoorlog, gezien door de ogen van zijn grootvader. Gebaseerd op de aantekeningen van zijn grootvader, die Hertmans al lang in zijn bezit had, maar waar hij nu pas de handen en de geest voor vrij had.

Liefhebbers van Geert Mak zullen onherroepelijk de link leggen naar diens 'De eeuw van mijn vader'.

'Oorlog en terpentijn' won onlangs al de publieksprijs van de De Gouden Uil, zeg maar de Librisprijs van Vlaanderen. Het kan een voorteken zijn. De mooie woorden van de jury van de Librisprijs kan Hertmans in elk geval vast in zijn zak steken: 'Het individuele bestaan en de grote geschiedenis spiegelen elkaar in deze roman. En in die dubbele spiegel ziet ook de schrijver Hertmans zichzelf weerkaatst, is hij op zoek naar zijn plaats en naar een manier om als schrijver uit te stijgen boven het kopiëren, om geen verraad te plegen aan de waarheid, maar ook niet aan de artistieke waarachtigheid'.

Hoe schat u uw kansen in vanavond?
"Ik heb geen verwachtingen, ik schrijf daar ook niet voor. Het mag geen doel zijn om voor een prijs te schrijven, het is iets wat erbij komt. We zullen zien. Een jury blijft toch een verzameling mensen met voorkeuren die op elkaar worden afgestemd."

Vindt u literaire prijzen van belang?
"Het literaire veld is een kwetsbaar veld. De 'eigenzinnige schrijver' staat onder druk. Ten onrechte. Natuurlijk moet je eigenzinnig zijn, dat is de essentie van het schrijverschap. Ik denk dat literaire prijzen daarom goed zijn voor het hele veld, ik ga ze niet veroordelen. Al heeft het krijgen van zo'n prijs wel iets van een braaf hondje dat een koekje krijgt. Goed gedaan, jongen. Zoiets."

U had de aantekeningen van uw grootvader al in de jaren tachtig van de vorige eeuw in uw bezit. Waarom bent u daar nu pas mee aan de slag gegaan?
"Ik had door de jaren heen een batterij aan excuses verzonnen om er maar niet aan te hoeven beginnen. Het was ook zo'n strikt persoonlijke kwestie, dit kun je alleen doen met volledige toewijding. Maar ik had het mijn grootvader beloofd aan zijn sterfbed: ik zal ooit jouw verhaal schrijven. Maar daarvoor moest ik eerst rijpen, ook technisch, stilistisch. Dit moest rustig en open en met meer afstand worden opgeschreven. Om bepaalde liefdes te kunnen begrijpen is afstand nemen noodzakelijk. Ik moest die stijl bovendien bijna fysiek voelen om die twee niveaus samen te brengen: dat van het grote verhaal, van die grote oorlog en dat van het kleine verhaal, het leven en de gevoelens van mijn grootvader. Want wat ik gevreesd had was waar: de kwestie lag erg gevoelig en het was moeilijk om de juiste toonhoogte te treffen."

En waar moet je beginnen?
"Ik begon ermee om me af te vragen hoe het in het Gent van toen geroken moet hebben. Geuren zijn een sensatie waarmee je misschien dichter bij het leven van alledag van toen komt, bedacht ik me. Vochtige jute, vochtig hout, paardenmest, leerlooierijen. Geuren roepen de sterkste herinneringen in ons op. Meer dan wat ook. Toen ik die in kaart had gebracht, ging het boek voor mij open. Dan vind je vanzelf ook de toon. Maar er komt veel meer bij. Factchecking, research, even alles opzij leggen, weer opnieuw beginnen. Het boek bevat veel concrete details. Juist die details reflecteren het grote verhaal."

Is het verhaal van 'Oorlog en terpentijn' deels ook fictief?
"Zoals mijn grootvader eigen elementen toevoegde, zo deed ik dat ook. Ik voegde soms dingen toe, maar trok bepaalde details ook open, al deed ik dat wel op basis van zijn aantekeningen. Het werkt als een accordeon: soms trekt hij een anekdote meer open en rekt het op, waar ik het verhaal korter maak en vice versa. Het was niet mijn doel om een oorlogskroniek te schrijven, maar om te laten zien hoe het leven is geweest voor die generatie. Het is uiteindelijk wel een boek geworden over de oorlog, maar ook over veel meer. Over traumaverwerking via de kunst, over een grote liefde, een ode aan het artistieke gevoel en ten slotte een boek over de kleine Vlaming. Het verhaal heeft al die lagen."

U maakt het leven in die tijd via de gangen van uw grootvader inzichtelijk. Was u zelf ook even een mens uit die tijd?
"Toen ik de plaatsen van mijn grootvader bezocht liep ik daar wel een beetje met hem in mij. Ja, ik liep daar met zijn genen in mijn lijf. Ook wel met de erfenis van zijn moraal, zonder dat ik dat wist."Wat is dat voor moraal?"Heel plichtsbewust, niet zeuren, sterk gevoel voor fair play. Dat heb ik wel van hem, denk ik. Hij was een sterk iemand die kon zeggen: ja, ik conformeer mij aan de orde van de bestaande norm. Niet uit een gebrek aan kracht, maar omdat hij oprecht vond dat dat zo hoorde. Hij was plichtsbewust, maar daarom nog niet karakterloos volgzaam. Dat soort van stille volhouders met hun trauma's verdween geleidelijk, daarom werd hij ook eenzamer. En daarom schilderde en schreef hij ook. Dat kunstzinnige is uiteindelijk iets wat ik van hem heb. Mijn grootvader gaf mij een groot stuk van zijn gevoel voor kunst door."

Wat heeft die 'tijdmachine' waarmee u zich verplaatste naar zijn tijd u geleerd?
"Dat ik niet zo autonoom ben als ik dacht. Je bent als mens juist eigenlijk heel heteronoom. Veel van wat je denkt ooit zelf verzonnen te hebben, is je ooit aangereikt. 'Oorlog en terpentijn' was voor mij een les in bescheidenheid."

In de Eerste Wereldoorlog kreeg uw land de volle laag. Hoe merkt u dat die periode nog leeft in België?
"Het is onwaarschijnlijk wat het oproept. Mensen stonden in tranen bij mijn signeertafel. Sommigen zien dit boek als een tweede 'Verdriet van België', maar dan dus over de Eerste Wereldoorlog. Ja, het doet heel veel, ook met mezelf. Nog steeds."

Beeld De Bezige Bij
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden