Boekrecensie Zonder Liefde

Stefan Brijs over de liefde in vriendschap

Een warme vriendschap tussen man en vrouw wordt op de proef gesteld door de ingewikkelde eenvoud der liefde.

Hoeveel romans over de liefde zouden er geschreven zijn? Honderduizend? Een miljoen? Tien miljoen? Liefde is ongetwijfeld het meest uitgeputte onderwerp in de literatuur (en trouwens ook in liedjes, films) en toch blijft iedereen zich eraan wagen. Hoe moet je er in vredesnaam nog iets aan toevoegen? Iets zeggen wat nog niet gezegd is?

Stefan Brijs (1969) probeert het maar weer eens in zijn jongste roman ‘Zonder liefde’ – de titel is in elk geval provocerend genoeg. Hij doet dat op waarschijnlijk de beste manier, namelijk door er niet filosofisch of hoogdravend of idealistisch dan wel neerbuigend of ironisch over te doen, maar gewoon te beschrijven hoe het werkt. Dat verbaasde me eerlijk gezegd enigszins want ik ken de Vlaming Brijs van andersoortige, meer ambiteuze romans: ‘De engelenmaker’ met zijn Frankensteinachtige horrorthema en ‘Post voor mevrouw Bromley’ over nota bene Engelse oorlogservaringen. Allebei veel geprezen boeken maar ik had er mijn twijfels bij. Zo niet bij ‘Zonder liefde’, waarmee Brijs voor mijn gevoel zijn zuiverste, meest authentieke roman heeft geschreven.

Platonische liefde

Deze liefdesroman, die er volgens de titel dus juist geen is, gaat over Paul en Ada, twee teleurgestelde laat-twintigers die na de scheiding van hun eerste liefdes elkaar leren kennen en een warme vriendschap opbouwen. Geen liefde, geen seks, gewoon een innige vertrouwde band. Maar kán dat? De filosoof Montaigne beschouwde vriendschap weliswaar als een groter goed dan de liefde, maar in de praktijk staat liefde toch hoger aangeschreven en wordt vriendschap als het mooie, nobele maar toch ook iets minder boeiende broertje beschouwd.

De vriendschap tussen Ada, zij bedrijfsarts, en Paul, hij leraar, is dus platonisch, maar wordt wel degelijk beproefd door iets als liefde. Ava is de avonturierster die gelooft in liefde op het eerste gezicht, in passie en avontuur. Paul is de meer bedachtzame, de teleurgestelde twijfelaar. Beiden proberen ze, los van elkaar, nieuwe relaties aan te gaan waarover ze elkaar min of meer vrijmoedig inlichten, maar de lezer denkt intussen, met de romantiek hem door al die duizenden andere liefdesromans ingegeven, dat ze met al die gedeelde belangstelling en wederzijdse aandacht intussen elkaar mislopen en hoopt dat ze elkaar aan het eind ook krijgen. Maar liefde is niet maakbaar, zegt de flaptekst en zo pakt het ook uit.

Stefan Brijs Beeld Diego Franssens

Telkens krijg je het gevoel dat Brijs’ personages het nu eindelijk gevonden hebben, maar steeds ook komt er een kink in de kabel. Brijs heeft deze ontoereikendheid der liefde zo goed geraakt omdat hij in feite alleen de buitenkant beschrijft en geen poging waagt iets van het zogenaamde geheim der liefde te ontsluieren. Hij is in deze roman van het ­type show don’t tell.

Illusieloze seks

Een voorbeeld. Ikzelf voelde duidelijk dat Paul wel degelijk verliefd is op Ava, maar het staat nergens en hij ontkent het zelf, en je krijgt ook de indruk dat hij zich er zelf echt niet van bewust is. Dat is de kracht van dit boek, je krijgt allemaal indrukken die al dan niet kloppen, het dwingt je in de rol van oordelende getuige omdat het zelf zo weinig verraadt.

Je zou zelfs kunnen vinden dat Brijs in clichés praat. Zo noemt hij een nachtje illusieloze seks gewoon bij de naam ‘een zielloze bedoening’, laten mensen zich door woorden ‘gek maken’ en voelt iemand tijdens een gesprek van niks ‘een loden gewicht’ op de conversatie rusten. Oftewel, hij mijdt noch in het verhaal noch in de stijl alledaagse kitsch-elementen, en toch zijn het juist die gemeenplaatsen die het verhaal z’n kracht geven. Al die nu eens droefgeestige dan weer enthousiaste liefdesaffaires, relaties, onenightstands geven, overkoepeld door de vriendschap tussen Paul en Ava, een volmaakt beeld van de liefde en haar schijngestaltes zoals lust, begeerte en zelfs mededogen.

Na afloop van dit boek voelde je je dan ook gesterkt in de gedachte dat er niets zo ongrijpbaar is als de liefde. Dat zal ook de reden zijn dat schrijvers, filmmakers en liedjesschrijvers er niet af kunnen blijven. Ingewikkelder eenvoud dan twee mensen die van elkaar houden is er niet. Stefan Brijs heeft dat oeroude thema zonder spektakel, maar heel erg raak verbeeld.

Oordeel: Zonder spektakel, heel erg raak

Stefan Brijs
Zonder liefde
Atlas Contact; 224 blz. € 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden