Review

Spion in Japan, in dienst van de Nederlandse handelaars

Wat Europa wist van Japan werd eeuwenlang bepaald door Nederlanders die het gesloten rijk van de shogun bereisden. Een van de nieuwsgierigsten onder die reizigers was Von Siebold, Duitser in Hollandse dienst.

De Duitse arts Philipp von Siebold is in een bijzondere positie, als hij in 1826 de kans krijgt zich bij de Nederlandse handelsdelegatie in Japan te voegen, voor de vierjaarlijkse 'hofreis' naar de shogun. Deze reis voerde van het handelseiland Deshima in de baai van Nagasaki naar de hoofdstad Edo (nu: Tokio), en had als doel de shogun te danken voor het feit dat hij de Hollanders toestond met zijn land handel te drijven. De reis bevestigde de banden tussen de naties en was een kans de strikte grenzen aan in- en uitvoer van goederen te verleggen.

Het diepe buigen van het Nederlandse 'opperhoofd' (de opperkoopman van de handelsnederzetting) voor de shogun, en de pesterijen aan het adres van de Hollanders waren een noodzakelijk kwaad om de lucratieve handel met Japan - tot 1868 als enige westerse natie -- voort te kunnen zetten. Von Siebolds reisverslag is nu voor het eerst in Nederlandse vertaling na te lezen - Von Siebold schreef in het Duits.

Van 1609 tot 1850 zijn er 186 hofreizen door de Nederlanders gemaakt, telkens met het doel de handel te stimuleren, maar ook om voor de Nederlandse overheid informatie in te winnen over het gesloten Japan. Regelmatig reisden daarom mensen mee met een vaardige pen en een oog voor details. Vanaf 1609, als Nicolaes Puyck de eerste hofreis beschrijft, worden er verslagen uitgegeven, met - zoals Peter Rietbergen beschrijft in 'Japan Verwoord' (2003) - een groot effect op het westerse beeld van Japan. De Nederlandse verslagen waren lang de enige westerse bron van kennis over Japan en de Japanners voor heel Europa.

In 1826 is het de beurt aan Von Siebold, die de hofreis aangrijpt zich als jonge arts en wetenschapper in de kijker te plaatsen. Hij heeft zich dan als arts op Deshima al vertrouwd gemaakt met de Japanse taal en contacten gelegd met Japanse artsen en studenten geneeskunde. Ten gevolge hiervan zou Von Siebold een bekende Nederlander worden. Hij bracht grote verzamelingen naturalia en kunstvoorwerpen bijeen, die nu nog pronken in de Hortus Botanicus, het Museum voor Volkenkunde en Naturalis (allemaal in Leiden). Die verzamelingen gelden als schoolvoorbeelden van de verzamel- en classificatiedrift die toen bij wetenschappers gebruikelijk was. Zijn ambitie en zijn soms tomeloze nieuwsgierigheid zouden Von Siebold in Japan ook in problemen brengen: in 1828/29 werd hij wegens spionage aangeklaagd en verbannen, omdat hij van een hof-astronoom geheime Japanse kaarten had gekregen.

Al lezende in het onderhoudende en door Martien en Jos van Ooijen keurig bezorgde reisverslag, krijg je de indruk dat Von Siebold ook zonder die kaarten wel een keer tegen de lamp zou zijn gelopen. Tussen de liefdevolle en precieze beschrijvingen van de flora en fauna van Japan, en van de gewoontes en gebruiken van de Japanners, staan even precieze beschrijvingen van militaire objecten, geografische bepalingen, zeestromingen en dergelijke, die niet anders dan als militair-strategische 'intelligence' gezien kunnen worden: ,,Schepen liggen in deze baai niet alleen beschut tegen stormen, maar kunnen zich in geval van vijandelijkheden ook vrijer bewegen. Bij vijandigheden moet men heel goed letten op het gevaar van insluiting door middel van het afzinken van Japanse schepen bij de havenmond en voor branden, die de Japanse krijgslist vernuftig heeft uitgedacht.''

Een andere passage laat zien hoe ver Von Siebold bereid was te gaan, en wat de grenzen waren aan wat hij leren kon. ,,Er bestaan wel gedetailleerde kaarten van het binnenste kasteel en het paleis van de Shogun zelf, maar die zijn alleen in handen van de vorst van Mito, die bevelhebber van het kasteel is. Het lukt mij door het omkopen van een bediende van de slotvoogd een goede schetstekening van het paleis te krijgen; maar het was mij onmogelijk een kaart van de binnenste vestingwerken te verkrijgen, en dat zal wel altijd zo blijven.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden