Review

Speurtocht naar joodse familieleden

Het boekje 'De Joodse bijdrage aan de Nederlandse cultuur' is uitsluitend te koop bij boekhandel Joachimsthal in Amsterdam. Tel: 6 640 017. Het redactie-adres van 'Misjpoge' is: Buurweg 24, 2203 CL Noordwijk.

Om die reden riep de vereniging Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie de hulp in van een deskundige in de genealogie, de wetenschap van het stamboomonderzoek. Dat was mevrouw T. Spaans-Van der Bijl, behalve genealoge ook archivist en historisch letterkundige.

Zij stelde de afgelopen jaren haar deskundigheid in dienst van de vereniging. Vijf jaar lang maakte ze het blad 'Misjpoge' (jiddisj voor 'familie'). Ze deed de eindredactie en op haar eigen computer ook de opmaak. En ze schreef er talloze artikelen voor, waaronder de reeks 'Lessen in de joodse genealogie'.

Over haar drijfveer schreef zij eens: "Het is een bekend verschijnsel dat mensen, eenmaal behorend tot de leeftijdsgroep die meer verleden dan toekomst heeft, steeds vaker gaan omzien naar vroeger jaren. Jeugdbelevenissen komen weer boven, maar ook verhalen van ouders en grootouders over een vroegere generatie die men zelf niet gekend heeft."

"Veel joden die in de oorlog nog baby of kleuter waren, missen die herinneringen. Na de bevrijding bleken zij dikwijls geen oudere verwanten meer te hebben die iets hadden kunnen vertellen over het familieverleden. Sommigen groeiden op bij pleegouders die de familie van het kind nooit hadden gekend. Die kinderen van toen zijn nu bijna vijftig jaar ouder en bij velen is een begrijpelijk verlangen ontstaan om meer te weten van het geslacht waar zij deel van uitmaken."

Mevrouw Spaans-Van der Bijl nam omlangs afscheid van 'Misjpoge'. Haar afscheidsgeschenk aan de vereniging, die haar eerste lustrum vierde, was de bundel 'De joodse bijdrage aan de Nederlandse cultuur', met artikelen over de bijdragen aan de Nederlandse beeldende kunst, de letterkunde, het muziekleven, de bouwkunst en het cabaret.

Ze laat het geschenk zien, waarmee de vereniging haar op haar beurt bedacht: een gouden speld met een Davidsster. "Apetrots ben ik daar op. Die speld hebben ze speciaal voor mij laten ontwerpen. En ik heb toch niks bijzonders gedaan. In het begin had ik even het gevoel: mag ik dit wel dragen, maar dat hebben ze uit mijn hoofd gepraat. Nu draag ik hem elke dag."

Verzet

Haar betrokkenheid bij de joodse wereld stamt uit de oorlog. Haar vader en zij zaten in het verzet. Haar ouders waren betrokken bij de hulp aan joodse onderduikers. Over haar eigen rol in het verzet is ze uiterst bescheiden, ze wil er niet veel meer over kwijt dan - alweer: "Ik heb niks bijzonders gedaan."

Liever praat ze over haar werk als genealoge en schrijfster. Zo doet ze voor de afdeling genetica van de Maastrichtse universiteit het genealogische onderzoek naar families, waarin erfelijke aandoeningen voorkomen. Ze schreef boeken over historische onderwerpen als Lodewijk Napoleon, Josephine de Beauharnais en de planters van Noord-Sumatra. Nu is ze bezig aan een boek dat onder meer gaat over het Nederlandse verzet.

Al die werkzaamheden zijn ook de reden dat ze wilde stoppen met de eindredactie van 'Misjpoge'. "Het kostte ontzettend veel tijd. Ik maakte vier nummers per jaar en aan elk nummer was ik een volle maand bezig. Als het af was, was ik helemaal uit mijn 'gewone' werk en na twee maanden moest ik weer aan een nieuwe 'Misjpoge' beginnen."

"Ik zit de uren uit te meten, want ik heb haast. Ik ben nog steeds bezig de jaren in te halen waarin ik, als vrouw van een huisarts, in de praktijk moest helpen." En waarin ze de zorg had voor vier opgroeiende dochters. "Ik ben wel een beetje een workaholic, maar ik wil nog schrijven over een aantal dingen uit het verleden die me bezighouden."

Een gevolg van haar werk als genealoge was het verzoek van een lid van de joodse familie Van der Bijl om gegevens over zijn voorouders. Hij hoopte dat zij hem kon helpen, omdat zij dezelfde achternaam heeft. Van verwantschap, wist zij, "kon echter geen sprake zijn omdat de naam Van der Bijl door de joodse familie in 1811 werd aangenomen, terwijl mijn voorgeslacht deze naam al in de late middeleeuwen droeg."

"Ik antwoordde hem: kom maar hier. Ik zal in m'n vrije tijd wel 'ns kijken wat ik kan doen. Het kostte me tweeeneenhalf jaar, maar ik heb nooit van mijn leven een mooier honorarium ontvangen" , vertelt ze. "Ik ontdekte namelijk dat dertien joodse Van der Bijls de oorlog overleefd hadden, van wie er elf nog in leven waren, die dat van elkaar niet wisten. De man die mij om dat onderzoek had gevraagd, dacht dat hij en een in Amerika wonende nicht de enige overlevenden van hun familie waren."

"Ze waren verspreid geraakt over Amerika en Canada, Australie, Irak en Nederland. Ze namen contact met elkaar op en het jaar daarop kreeg ik een telefoontje uit Amerika: "We willen een reunie, zou jij dat willen organiseren?" De plaats werd Amsterdam, de datum werd bepaald op 29 juli 1990 en ze zouden allemaal komen."

Siena

"Het was rond, op een ding na. Een familielid kon ik niet vinden: Siena, in 1934 geboren in Amsterdam, wier ouders en enige broer begin 1944 in Auschwitz waren omgekomen. Omdat zij ten tijde van de deportaties een meisje was van een jaar of acht, bestond de kans dat zij nog in leven was." (Van opgepakte joodse gezinnen gingen kinderen onder de twaalf jaar niet naar de Hollandsche Schouwburg, maar naar de er tegenover gelegen 'creche'. Daar zijn vele joodse kinderen, zo'n achthonderd, door het verzet uit gehaald en bij pleeggezinnen ondergebracht - red.)

"Uiteindelijk kwam ik te weten dat zij ondergedoken had gezeten en later ook bij wie. Via familie van haar pleegouders vond ik uit dat die eerst naar Indie geemigreerd waren en vandaar naar Australie. Ik kreeg een adres van haar pleegvader in Australie en wilde bellen, maar bedacht toen dat het voor een man van over de tachtig een hele schok moest zijn om te horen dat zijn pleegdochter, van wie ondanks vele naspeuringen na de oorlog geen familieleden teruggevonden waren, opeens wel familie bleek te hebben.

Bovendien was het half juli en dus toch al te laat voor Siena om naar Amsterdam te komen. Dus schreef ik een brief waarin ik het verhaal zo voorzichtig mogelijk opbouwde. Ik wist dat die brief er minstens een week over zou doen. Acht dagen later, op 23 juli, ging 's ochtends de telefoon. Het was haar pleegvader, die vertelde dat hij Siena al ingelicht had en dat zij 'verschrikkelijk ontdaan' was.

Na dit telefoongesprek draaide ik een vel papier in de schrijfmachine om ook haar te schrijven, toen de telefoon weer ging: "Met Siena. Ik heb het gehoord en meteen het vliegveld gebeld. Mijn man en ik staan zaterdagmorgen om half elf op Schiphol." Later bleek dat zij niet eens een paspoort had en dat het aanvragen daarvan in Australie weken duurt. Siena liep echter in een ochtend alle betrokken instanties af en vertelde overgelukkig aan elke ambtenaar waarom ze binnen vijf dagen in Nederland wilde zijn. Het medeleven was zo groot dat haar paspoort binnen een dag gereed was."

Mevrouw Spaans-Van der Bijl haalde Siena die zaterdag van het vliegveld en ging de volgende dag mee naar de reunie. "De familie wilde met alle geweld dat ik erbij was, maar ik weigerde. Die mensen zagen elkaar na vijftig jaar terug, terwijl iedereen had gedacht dat de anderen er niet meer waren. Uiteindelijk liet ik me overhalen en . . . al had het me geen tweeeneenhalf, maar tien jaar gekost om dat mee te maken . . . Ik ben die dag ook door de familie geadopteerd."

Zelfbewuster

Met Siena heeft ze sindsdien een speciale band. Ze corresponderen veel en Siena is alweer in Nederland teruggeweest. "Die reunie, het besef dat ze familie had, heeft haar hele leven veranderd, ze is zoveel zelfbewuster geworden. En dat is het mooiste dat ik ooit met een onderzoekje heb kunnen bereiken: het stralende geluk van een vrouw die op latere leeftijd heeft mogen ontdekken ergens bij te horen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden